Me vendimin për të tërhequr një pjesë të trupave amerikane nga Gjermania, me kërcënimet për reduktimin e forcave edhe në vende të tjera të Europës dhe me minimizimin e sulmeve të fundit të Iranit ndaj një partneri kyç në Gjirin Persik, lëvizjet më të fundit të Presidentit amerikan Donald Trump paralajmërojnë atë që mund të mbetet trashëgimia afatgjatë e luftës: dobësimin e marrëdhënieve me aleatët kryesorë, shkruan “Reuters”.
Edhe pse SHBA-të dhe Irani po afrohen gradualisht drejt një daljeje të mundshme nga lufta 10-javore, deklaratat dhe veprimet e Trump kanë ringjallur frikën tek aleatët tradicionalë të Uashingtonit, nga Europa në Lindjen e Mesme dhe Indo-Paqësori, se Shtetet e Bashkuara mund të mos jenë një partner i besueshëm në një krizë të ardhshme.
Si reagim, disa partnerë tradicionalë të SHBA-së kanë nisur të marrin masa paraprake që mund të sjellin ndryshime afatgjata në marrëdhëniet me Uashingtonin, ndërsa kundërshtarë si Kina dhe Rusia po përpiqen të shfrytëzojnë hapësirat strategjike të krijuara. Ende nuk është e qartë nëse lufta e Trump me Iranin do të shënojë një pikë kthese të përhershme në marrëdhëniet e SHBA-ve me botën.
Megjithatë, shumica e analistëve besojnë se sjellja e tij e paparashikueshme që prej rikthimit në pushtet, duke përmbysur në thelb rendin global të bazuar në rregulla, do të dëmtojë më tej aleancat amerikane, sidomos me NATO-n, e cila vazhdon të përballet me zemërimin e tij për rezistencën ndaj kërkesave të tij gjatë luftës.
“Pakujdesia e Trump ndaj Iranit po sjell ndryshime dramatike”, tha Brett Bruen, ish-këshilltar në administratën Obama dhe aktualisht drejtues i kompanisë strategjike “Situation Room”, duke theksuar se: “Në lojë është besueshmëria e SHBA-ve”.
Tensionet mes Trump dhe europianëve janë rritur ndjeshëm që kur ai iu bashkua Izraelit në sulmet ndaj Iranit më 28 shkurt, duke pretenduar pa prova se Teherani ishte pranë zhvillimit të një arme bërthamore. Kundërpërgjigjja iraniane me mbylljen e Ngushticës së Hormuzit shkaktoi një tronditje të paprecedentë energjetike globale, duke i bërë vendet europiane ndër humbëset më të mëdha ekonomike të një lufte që nuk e kishin kërkuar.
Edhe më herët, Trump kishte shqetësuar aleatët duke vendosur tarifa të gjera tregtare, duke kërkuar marrjen nën kontroll të Groenlandës nga Danimarka dhe duke ndërprerë ndihmën ushtarake për Ukrainën.
Përçarja u thellua kur Trump njoftoi këtë javë se do të tërhiqte 5 mijë nga 36.400 trupat amerikane të stacionuara në Gjermani, pasi kancelari Friedrich Merz e zemëroi duke deklaruar publikisht se iranianët po poshtëronin SHBA-në. Më pas, Pentagoni anuloi një dislokim të planifikuar të raketave “Tomahawk” në Gjermani.
Trump, i cili prej kohësh ka vënë në pikëpyetje nëse SHBA-ja duhet të qëndrojë në NATO, aleancën që ndihmoi të krijohej pas Luftës së Dytë Botërore, tha se po shqyrtonte edhe reduktimin e forcave amerikane në Itali dhe Spanjë, vendet udhëheqësit e të cilave kanë qenë në përplasje me të për shkak të luftës.
Përplasja me aleatët
Lëvizja erdhi pasi Trump akuzoi aleatët se nuk po bënin mjaftueshëm për të mbështetur SHBA-në në luftë dhe la të kuptohej se kjo mund të nënkuptonte se Uashingtoni nuk kishte më detyrim të respektonte nenin 5 të NATO-s për mbrojtjen e përbashkët.
“Presidenti Trump e ka bërë të qartë zhgënjimin e tij me NATO-n dhe aleatët e tjerë”, deklaroi zëdhënësja e Shtëpisë së Bardhë, Anna Kelly, duke theksuar se disa kërkesa për përdorimin e bazave ushtarake në Europë gjatë luftës me Iranin ishin refuzuar nga qeveritë pritëse.
Ndërsa këmbënguli se Trump “ka rikthyer pozicionin e Amerikës në skenën botërore dhe ka forcuar marrëdhëniet jashtë vendit”, ajo shtoi se Presidenti “nuk do të lejojë kurrë që Shtetet e Bashkuara të trajtohen padrejtësisht dhe të shfrytëzohen nga të ashtuquajturit ‘aleatë’”.
Trump kishte sulmuar më herët edhe kryeministrin britanik Keir Starmer, duke e ironizuar në mars si “jo Winston Churchill” dhe duke kërcënuar me “tarifa të mëdha” ndaj importeve nga Britania e Madhe.
Ndërkohë, Pentagoni i Trump ka hedhur idenë e ndëshkimit të aleatëve të NATO-s që sipas tij nuk kanë mbështetur operacionet amerikane kundër Iranit, përfshirë pezullimin e Spanjës si anëtare dhe rishikimin e njohjes amerikane të sovranitetit britanik mbi Ishujt Falkland.
Qeveritë europiane janë përgjigjur duke shtuar përpjekjet për bashkëpunim mes tyre, duke marrë më shumë përgjegjësi për mbrojtjen e tyre dhe duke zhvilluar sisteme të përbashkëta armësh për të ulur varësinë nga SHBA-ja, ndërsa përpiqen njëkohësisht të bindin Trump për rëndësinë e aleancës transatlantike.
Një diplomat europian i quajti kërcënimet e Trump një sinjal të qartë për Europën që të investojë më shumë në sigurinë e saj, por shtoi se liderët janë të detyruar të përshtaten me situatën aktuale.
Si “fuqi të mesme”, europianët kanë mundësi të kufizuara, sidomos për shkak të varësisë nga aleati i tyre superfuqi për frenimin strategjik ndaj çdo sulmi të mundshëm nga Rusia. Analistët thonë se kalimi drejt vetëmbështetjes do të kërkojë vite.
Në përpjekjet për të qetësuar Trump, zyrtarët europianë kanë theksuar në heshtje se shumë vende europiane po lejojnë përdorimin e bazave dhe hapësirës së tyre ajrore nga forcat amerikane gjatë fushatës kundër Iranit.
Por liderët europianë, disa prej të cilëve më parë përdornin gjuhën e lavdeve ndaj Trump për të shmangur krizat, po kuptojnë gjithnjë e më shumë taktikat e tij negociuese dhe po bëhen më të gatshëm për t’i rezistuar, thonë analistët.
Jeff Rathke, president i Institutit Amerikano-Gjerman në Universitetin Johns Hopkins, tha se edhe pse Merz dukej se kishte fituar simpatinë e Trump në takime të mëparshme, tani ai “nuk po përpiqet të fshehë më vlerësimin kritik për situatën ku SHBA-ja e ka futur veten”.
Megjithatë, europianët janë të vetëdijshëm se Trump, i ndaluar me ligj të kandidojë sërish, mund të ndihet i pakufizuar “për të bërë çfarë të mendojë” në skenën botërore deri në largimin nga detyra në janar 2029, tha diplomati europian.
Ndërsa disa liderë europianë po japin alarmin për të ardhmen e NATO-s, ministri i Jashtëm polak Radoslaw Sikorski deklaroi në një konferencë në Varshavë se nuk ka arsye për panik për sa kohë Europa përmbush premtimet për rritjen e shpenzimeve ushtarake, diçka që Trump e ka kërkuar prej kohësh.
Megjithatë, tensionet në aleancat amerikane shtrihen shumë përtej Europës.
Kur Irani këtë javë lëshoi sulme me raketa dhe dronë ndaj Emirateve të Bashkuara Arabe, një aleat i ngushtë i SHBA-së, Trump dhe ndihmësit e tij duket se i minimizuan ngjarjet, duke shkaktuar shqetësim të mëtejshëm tek vendet arabe të Gjirit, tashmë të goditura rëndë nga lufta.
Trump e cilësoi shpejt sulmin e së hënës si të vogël, megjithëse ai shkaktoi zjarr në portin e rëndësishëm të naftës në Fujairah dhe detyroi qeverinë të mbyllte shkollat. Edhe pas sulmeve të tjera më vonë gjatë javës, ai këmbënguli se armëpushimi njëmujor ende po respektohej.
Trump hyri në luftë kundër këshillave të disa partnerëve të Gjirit. Edhe pse ata më pas u rreshtuan në solidaritet, disa tani druhen se ai mund të arrijë një marrëveshje që i lë ata përballë një fqinji ende të rrezikshëm.
Lufta ka shkaktuar gjithashtu shqetësim tek partnerët aziatikë, shumë prej të cilëve varen nga nafta që më parë kalonte lirshëm përmes Ngushticës së Hormuzit.
Vende si Japonia dhe Koreja e Jugut tashmë ishin shqetësuar nga tarifat e larta të Trump dhe kritikat e tij ndaj aleancave tradicionale. Tani disa mund të pyesin nëse dobësia që ai ka treguar ndaj presioneve ekonomike të brendshme, përfshirë çmimet e larta të karburanteve, mund të nënkuptojë se Trump do të hezitonte të ndihmonte në një konflikt me Kinën, si për shembull në rastin e një pushtimi të Tajvanit.
“Ajo që na shqetëson më shumë është se besimi, respekti dhe pritshmëritë ndaj Shteteve të Bashkuara – partneri kryesor në aleancën që Japonia vlerëson më shumë – janë në rënie”, tha Takeshi Iwaya, i cili shërbeu si ministër i Jashtëm i Japonisë në fillim të mandatit të dytë të Trump.
Yasutoshi Nishimura, ish-ministër japonez i Tregtisë, tha se është bërë gjithnjë e më e rëndësishme që Tokio t’i përgjigjet ndryshimeve në balancat globale të fuqisë duke krijuar lidhje më të ngushta me “fuqi të mesme me mendësi të ngjashme”, si Britania, Kanadaja, Australia dhe vendet europiane.
Që nga nisja e luftës, Rusia dhe Kina, aleate afatgjata të Iranit, kanë qëndruar kryesisht në distancë, por analistët thonë se po e ndjekin situatën nga afër.
Ekspertët paralajmërojnë se përdorimi i forcës brutale nga Trump në një luftë të zgjedhur kundër Iranit, vetëm disa javë pas një operacioni amerikan në Karakas që çoi në kapjen e presidentit të Venezuelës, mund të inkurajojë Kinën dhe Rusinë të shtojnë presionin ndaj fqinjëve të tyre.
Rusia, një nga prodhueset kryesore të energjisë, ka përfituar nga rritja e çmimeve të naftës dhe gazit natyror të shkaktuar nga lufta me Iranin, si edhe nga fakti që SHBA-ja dhe Europa janë shpërqendruar nga lufta në Ukrainë.
Kina ka shfrytëzuar gjithashtu rastin për të promovuar veten si një partner global më i besueshëm sesa Trump, i cili pritet të vizitojë Pekinin javën e ardhshme.
Por Victoria Coates, zëvendëskëshilltare për sigurinë kombëtare gjatë mandatit të parë të Trump, tha se Pekini do ta ketë të vështirë ta përdorë luftën amerikane kundër Iranit si “leje të plotë për të thënë nëpër botë se SHBA-ja është një forcë destabilizuese”.
“As ata nuk kanë qenë ndonjë partner i fortë për aleatin e tyre Iran gjatë gjithë kësaj periudhe”, tha Coates, aktualisht nënkryetare e fondacionit konservator “Heritage Foundation” në Uashington.
