Nga Artan Nati
Me humbjen e Rexhep Qosjes, një debat i trazuar në Shqipëri është rishfaqur përsëri: “çfarë jemi ne në të vërtetë?” Europianë të vonuar apo lindorë me pasaportë perëndimore?” Dhe si zakonisht, kombi u nda menjëherë në dy kampe: ata që kërkojnë ADN-në në Vatikan dhe ata që e kërkojnë në arkivat e Perandorisë Osmane.
Në njërën anë ishte Ismail Kadareja, i cili e shihte Shqipërinë si një popull europian të devijuar përkohësisht nga historia, një komb që duhej të rikthehej te rrënjët e veta perëndimore, te tradita kristiane europiane, te racionalizmi, shteti ligjor dhe kultura e qytetërimit kontinental. Për Kadarenë, Lindja ishte më shumë një aksident historik sesa identitet i qëndrueshëm.Në anën tjetër ishte Rexhep Qosja, më realist ose më cinik, sipas shijes së lexuesit. Ai thoshte se kombet serioze nuk bëhen duke fshirë kapitujt e pakëndshëm të historisë. Shqiptarët, sipas tij, janë produkt i shumë shtresave: ilire, bizantine, osmane, europiane, ballkanike. Pra, jo “ose-ose”, por “edhe-edhe”. Një lloj kokteji identitar që në Perëndim do ta quanin pluralizëm, ndërsa këtu shpesh quhet konfuzion.
Po kush kishte të drejtë? Si gjithmonë në Shqipëri: “të dy, dhe askush plotësisht.”
Kadareja kishte të drejtë strategjikisht. Shqipëria fiton më shumë duke u lidhur me Perëndimin: me institucionet europiane, meritokracinë, shkencën, lirinë individuale, kulturën e përgjegjësisë. Nuk bëhesh i fortë duke nostalgjizuar pazarin oriental, bakshishin administrativ dhe filozofinë “hajt se rregullohet”.
Qosja kishte të drejtë sociologjikisht. Nuk mund të ndërtohet identitet kombëtar duke bërë sikur pesë shekuj histori nuk kanë ndodhur. Mentaliteti, gjuha, zakonet, raporti me autoritetin, familjen dhe shtetin mbajnë ende gjurmë të Lindjes. Të mohosh këtë është si të lyesh fasadën dhe të quash restaurim.
Pra rruga që i shërben më mirë shqiptarëve nuk është as romantizmi i kthimit të pastër në Europë, as dorëzimi te fatalizmi lindor. Rruga është europianizimi politik me vetëdije historike. Me fjalë të tjera: të pranojmë kush kemi qenë, por të zgjedhim me vetëdije çfarë duam të bëhemi.
Sepse problemi ynë nuk është nëse pimë kafe turke apo ekspreso italiane. Problemi është se ende duam shtet gjerman, por ta drejtojmë me zakone bejlerësh. Dhe derisa ta zgjidhim këtë kontradiktë, debati Kadare-Qosja do vazhdojë edhe pas vdekjes së tyre, ndoshta si debati më i gjallë në një shoqëri që shpesh fle zgjuar.
Historia e evolucionit dhe revolucionit shoqëror dhe ekonomik ne botë mund dhe duhet të na ndriçojë rrugën e zgjedhjeve tona për të ardhmen.
Para se Europa të ndizte dritat e Rilindjes dhe të shpallte veten qendra e qytetërimit, një pjesë e madhe e botës islamike kishte kohë që punonte me kandilin e dijes ndezur. Në kohën kur Europa kristiane shpesh debatonte më shumë për herezitë sesa për shkencën, qytete si Bagdadi, Kordoba apo Damasku ishin qendra të matematikës, mjekësisë, filozofisë dhe astronomisë. Nuk është rastësi që shumë prej veprave të Aristotelit mbijetuan dhe u rikthyen në Europë falë përkthimeve arabe.
Bota islamike e asaj kohe, në shumë drejtime, ishte më pranë racionales sesa Europa mesjetare. Ajo kishte universitete, biblioteka, tregti të zhvilluar dhe një kulturë debati intelektual që i dha hapësirë mendimit kritik. Ndërsa në disa zona të Europës sundonin errësira institucionale dhe autoriteti absolut fetar, Lindja e Mesme po eksperimentonte me dije që më vonë do të ushqente vetë Perëndimin.
Historia, megjithatë, rrallë ecën në vijë të drejtë. Përparimi nuk është pronë e përhershme e askujt. Shpesh ai lind nga përzierja e ideve, nga rritja ekonomike, nga krizat, madje edhe nga aksidentet historike që askush nuk i kishte planifikuar. Njerëzimi ka bërë hapa gjigantë jo vetëm falë vizionarëve, por edhe falë rastësive me pasoja të mëdha.
Rilindja Europiane është shembulli klasik. Kontinenti që dikur merrte dije nga jashtë, papritur nisi të prodhojë art, shkencë dhe filozofi në nivele të reja. Zbulimet gjeografike, rritja e qyteteve tregtare dhe rikthimi i autorëve antikë krijuan një shpërthim kulturor që ndryshoi botën.
Po aq tronditëse ishte edhe Reforma Protestante. Një lëvizje fetare u kthye në revolucion politik, arsimor dhe ekonomik. Ideja se individi mund të lexojë vetë tekstin e shenjtë dhe të ketë marrëdhënie direkte me besimin dobësoi monopolin e institucioneve dhe forcoi ndërgjegjen personale.
Edhe shpikja e shtypshkronjës bëri atë që shpesh ushtritë nuk arrijnë: demokratizoi dijen. Librat, që dikur ishin luks manastiresh dhe princash, nisën të qarkullojnë më lirshëm. Mendimet udhëtuan më shpejt se kalorësit.
Madje historia njeh edhe kthesa që duken si thashetheme oborri, por ndryshojnë kontinente. Martesa e mbretit Henri VIII të Anglisë dhe konflikti i tij me Romën çoi në shkëputjen e Anglisë nga Kisha Katolike. Një dramë personale u kthye në transformim kombëtar me pasoja politike, fetare dhe kulturore për shekuj.
Mësimi është i thjeshtë: qytetërimet ngrihen dhe bien, qendrat e dijes lëvizin, dhe progresi nuk është i garantuar. Ai lind aty ku idetë lejohen të qarkullojnë, ku ekonomia krijon energji dhe ku shoqëritë dinë të kthejnë edhe krizat në mundësi. Dje ishte Bagdadi, sot mund të jetë diku tjetër. Historia nuk njeh pronarë të përjetshëm.
Pyetja thelbësore për çdo komb të vogël, e sidomos për Shqipërinë, është kjo: a do të jetojmë sipas rastësive të historisë, apo do të marrim në dorë timonin e fatit tonë? Sepse historia shqiptare ka qenë shpesh një seri stuhish ku të tjerët kanë lundruar dhe ne kemi mbajtur dallgët. Perandori që kaluan, kufij që u vizatuan nga të huajt, ideologji të importuara, besime të imponuara, modele të kopjuara me ngut, një jetë mes aksidentit dhe improvizimit.
Çështja sot nuk është çfarë na ndodhi dje, por çfarë zgjedhim nesër. A do të vazhdojmë të jemi një popull që përshtatet me çdo erë që fryn, apo një shoqëri që ndërton kursin e vet me vetëdije?
Në këtë debat, Europa mbetet më shumë se një gjeografi. Ajo është simbol i institucioneve, i shtetit ligjor, i lirisë së individit, i ekonomisë moderne dhe i mendimit kritik. Europa kristiane në rrënjë dhe gjithnjë e më ateiste në praktikë, e ka ndërtuar forcën e saj pikërisht mbi ndarjen e fesë nga pushteti dhe mbi të drejtën për të dyshuar. Aty njeriu nuk dënohet se pyet, por përparon sepse pyet. Dogma nuk sundon laboratorin, dhe altari nuk komandon universitetin.
Pikërisht këtu ndodhet nyja shqiptare. A duhet ylli ynë polar të jetë kjo botë e mendimit të lirë, e meritës dhe e institucioneve që funksionojnë? Apo të mbetemi në gjendjen tonë të preferuar kombëtare: edhe kështu, edhe ashtu, edhe me Perëndimin në fjalime, edhe me Lindjen në zakone, edhe me ligjin në letër, edhe me fisin në praktikë?
Sepse rreziku më i madh nuk është të zgjedhësh rrugën e gabuar. Rreziku më i madh është të mos zgjedhësh fare. Të jetosh në mjegullën e përhershme të kompromisit identitar, ku çdo gjë thuhet dhe asgjë nuk bëhet.
Kombet e vogla nuk mbijetojnë me paqartësi, ato mbijetojnë me orientim të qartë. Nuk mjafton të themi se jemi urë mes Lindjes dhe Perëndimit. Urat janë të dobishme, por mbi ura zakonisht kalojnë të tjerët.
Në fund, pyetja është brutalisht e thjeshtë: a duam të jemi subjekt i historisë apo objekt i saj? Nëse duam të jemi zotër të fateve tona, atëherë zgjedhja duhet bërë me guxim: nga liria, arsyeja, shteti dhe qytetaria. Sepse kombet që nuk zgjedhin vetë drejtimin, zakonisht përfundojnë të drejtuara nga të tjerët.
