Është ora dy pasdite dhe duhet varrosur një i vdekur. Në asfaltin e dëmtuar që të çon drejt fortesës së Bendery-t, nën flamujt e një shteti që nuk njihet ndërkombëtarisht, kortezhi i vogël mortor ecën në heshtje. Burrat mbajnë ikonat, ndërsa gratë kryqet dhe simbolet sovjetike.
Figura e Krishtit Pantokrator lëkundet mbi flamujt e kuq me drapër e çekan. Është një pamje që përmbledh në mënyrë perfekte kontradiktat e Transnistrisë, ose Pridnestrovies, siç e quajnë autoritetet separatiste.
Transnistria shtrihet përgjatë lumit Dniestër, në lindje të Moldavisë, në një rrip toke rreth 200 kilometra të gjatë dhe rreth 20 kilometra të gjerë. Rajoni u shkëput nga Moldavia në fillim të viteve ’90, pas një lufte që shkaktoi rreth një mijë viktima, por konflikti nuk u mbyll kurrë me një traktat përfundimtar paqeje. Që atëherë, territori funksionon si një shtet de facto, me qeverinë, parlamentin, ushtrinë, monedhën dhe simbolet e veta, ndërsa pjesa dërrmuese e komunitetit ndërkombëtar vazhdon ta konsiderojë atë pjesë të Moldavisë.
Në këtë territor, nostalgjia për Bashkimin Sovjetik është e dukshme, por realiteti ekonomik është krejt tjetër. Pas fasadës sovjetike funksionon një ekonomi private e kontrolluar në masë të madhe nga konglomerati Sheriff, i cili ka interesa në supermarkete, karburante, media, telekomunikacion, ndërtim dhe sektorë të tjerë.
Në qendër të këtij sistemi qëndron oligarku Viktor Gushan, një nga figurat më të fuqishme ekonomike të rajonit. Edhe futbolli është pjesë e kësaj historie. FC Sheriff Tiraspol ka luajtur në kompeticionet evropiane dhe shkaktoi një nga surprizat më të mëdha kur mposhti Real Madridin në Santiago Bernabéu. Kështu, në një territor që ruan flamujt dhe simbolet e komunizmit, kapitali privat ka marrë një rol dominues. Por mbi të gjitha qëndron prania ruse.
Rreth 1 mijë 500 trupa ruse ndodhen në rajon dhe paraqiten nga Moska si “paqeruajtëse”. Prania e tyre daton që nga konflikti i viteve ’90 dhe sot ka një rëndësi edhe më të madhe për shkak të luftës në Ukrainë. Transnistria ndodhet vetëm rreth 50 kilometra nga Odesa dhe frika është se rajoni mund të shndërrohet në një tjetër pikë presioni ndaj Ukrainës dhe Moldavisë.
Moska ka përsëritur se siguria e qytetarëve rusë në Tiraspol duhet të mbrohet dhe nuk ka përjashtuar skenarë të ndryshëm në rast të përkeqësimit të situatës. Në Tiraspol, ndërkohë, shumë njerëz vazhdojnë të jetojnë mes nostalgjisë dhe realitetit. Lada të vjetra, restorante me emra sovjetikë, monumente të Leninit dhe simbole të BRSS-së krijojnë përshtypjen e një kohe të ngrirë, por pas kësaj fasade ekziston një ekonomi që varet gjithnjë e më shumë nga tregu dhe nga mbështetja e jashtme.
Një nga goditjet më të forta erdhi me krizën e gazit pas ndërprerjes së tranzitit të gazit rus përmes Ukrainës në fillim të vitit 2025. Për dekada, Transnistria ishte mbështetur në energjinë ruse me kosto shumë të ulët, ndërsa sistemi energjetik ishte një nga shtyllat kryesore të mbijetesës së regjimit separatist. Tani rajoni është detyruar të përballet me një realitet tjetër: energjia kushton, mallrat mungojnë, pagat vonohen dhe ndihma nga Moska nuk mund të konsiderohet e pakufizuar.
“Pa dashur, shokët kanë zbuluar se gazi kushton, taksat nuk presin, mallrat mungojnë dhe pagat vonohen”, thotë Viktori. Në të njëjtën kohë, një brez i ri po largohet gjithnjë e më shumë nga identiteti sovjetik. “Ekziston një brez nën 40 vjeç që nuk e ka njohur kurrë BRSS-në”, është shprehur ministri i Jashtëm i Transnistrisë, Vitaly Ignatiev.
Një pjesë e madhe e banorëve kanë edhe shtetësi moldave ose ukrainase, duke u dhënë mundësi të udhëtojnë dhe të kenë akses në mundësi ekonomike jashtë rajonit. Kjo është një tjetër nga kontradiktat e këtij territori: politikisht e ndërton identitetin mbi distancimin nga Moldavia dhe Perëndimi, ndërsa shumë prej qytetarëve përdorin dokumentet moldave ose ukrainase për të lëvizur jashtë tij.
Transnistria mbetet një nga konfliktet e ngrira më të gjata në Evropë. Për Moldavinë, rikthimi paqësor i rajonit nën kontrollin e Kishinaut është një objektiv strategjik. Për Rusinë, territori ka rëndësi politike dhe ushtarake. Lufta në Ukrainë e ka bërë situatën edhe më të brishtë.
Nëse mbështetja ruse vazhdon, sistemi mund të mbijetojë; nëse ajo dobësohet, kriza ekonomike mund të rrisë presionin mbi autoritetet separatiste. “Mendonin se kishin gjetur parajsën e socializmit”, thotë Viktori, “por rrezikojnë të përfundojnë në një ferr të tipit Kubë.”
