Nga Ardian Vehbiu
Një artikull që më zuri sot syri në Il Messaggero lajmërohej kështu: Vacanze, spiagge vuote e montagne piene – dhe përshkruante pastaj si italianët po preferojnë gjithnjë e më pak pushimet buzë detit, duke zgjedhur, mes të tjerash, të shkojnë në mal.
Më erdhi në mend, si me porosi, një këngë shumërrokëshe e viteve 1960, Abbronzatissima, nga Eduardo Vianello (1962), që kish zaptuar radiot dhe që e lajmëronte parajsën e Italisë si një lloj buzëdeti mistik, drejt të cilit tërhiqej krejt gadishulli apenin dhe jo vetëm, çdo mëngjes vere.
E kam të vështirë ta kujtoj imazhin e Italisë të atyre kohëve, pa dekorin dhe skenografinë e plazhit: nga Vernazzola në Spiaggia dei Conigli, nga Cala Goloritze në Spiaggia di Miramare, si vendi ku italiani i mesëm vinte të realizonte lumturinë e vet, modeste por solide.
Në atë kohë, në vitet 1960, plazhet tona të Shqipërisë ishin ende bosh, por plot zgjime premtuese. Familja ime shkonte rregullisht te vila e një çami afër stacionit të trenit të Shkozetit, duke e bërë plazhin në zonën e njohur si “Teuta”, që atëbotë e ruante ende diçka brutalisht sovjetike, prej mense kos-pilafi të zbërdhylët, plot entuziazëm betoni dhe saldatriçesh. Në fillim ne as teknologjinë e çadrës nuk e zotëronim, prandaj sajonim diçka vetë, me shkopinj dhe çarçafë – si Robinson Crusoe-i.
Plazhin e Durrësit sikur e kam parë të më rritej përpara syve, nën tingujt e kanconetave italiane me tre nota: në fillim u populluan vilat që ua kishin sekuestruar borgjezëve të dikurshëm; pastaj u ndërtuan kabinat dhe komplekset madhështore të nevojtoreve. Më pas një borgjezi tjetër, jo pa elemente të së vjetrës, filloi të frekuentonte hotelet anash dhe prapa “Adriatikut”. Në rërë erdhën çadrat, buzë detit u shfaqën varkat dhe dysheqet, thellë në ujë zunë të lëkunden trampolinat.
Në mëngjes herët, plakat elegjiake dilnin për të marrë jodin buzë detit mes kalciumit të guaskave, ndërsa pensionistët e luftës e të punës shkonin të blenin “Zërin”, duke mbajtur radhën te një kiosk përtej xhadesë, te Hekurudha. Darkat kishin aromë vaji kikiriku dhe birre të derdhur, netët i trazonte duhma infernale e çliruar nga autoboti hi-tech, që vinte të thithte të pëgërat kombëtare. Nga Teuta tek Iliria, shtrirja gjatësore e plazhit si prej hekurudhe riprodhonte një farë organizimi edhe social – që anashkalonte çezmat e dushet e prishura pëshpëritëse dhe amoniakun stacionar të WC-ve publike, për të kaluar nga barakat e kabinave te kampet e punëtorëve dhe të kuadrove e për t’u përplasur ballazi me gardhin marksist-leninist që ndante zonën e “bllokut” nga pjesa tjetër e rruzullimit.
Në vitet 1970 plazhit ia zbuluan hiret të gjithë; ishte moti i djegieve të mëdha të shkallës së dytë dhe të tretë, i oksidit të zinkut dhe i grave të kolme që mësonin notin; por edhe i betejave epike të patresfamilias me mushkonjat dhe çimkat. Rëra përzhitëse, syzet e diellit të tregut të zi, ngjyrat agresive prej neoni të kostumeve të banjës, flirtet e reçelit me grenxat dhe muzika e gazuar ishin shndërruar në emërues të përbashkët të dy brigjeve të Adriatikut. Duke u zhveshur në masë, edhe pushuesit “këndej” i jepnin zonës së plazhit një lloj ekstra-territorialiteti aq të mirëpritur.
Një grumbullim njerëzish, më masiv edhe se një miting politik, e megjithatë i disiplinuar thjesht sipas akseve natyrore: bregu – deti, dielli – rëra, i pakomanduar dhe i pakomandueshëm, homo sapiens i stivosur si lopë deti, anulimi i hierarkive ekzistuese por edhe vetëdije e përtërirë e atyre sekrete, fitore e fizikes ndaj shpirtërores, afërsi e trupave jo detyrimisht e mendjeve, shtaza në ekstazë bimore, si të ishte qenie klorofilike që e sintetizon veten prej rrezeve të diellit.
Erdhi pastaj momenti kur e kuptuam se, falë suksesit të tij, Shkozeti kish rënë në duart e vulgaritetit – dhe vulgariteti ishim ne; në kuptimin që pushimet tona “të rregullta” kishin përfunduar në një pelegrinazh me shapka gome; dhe eksperienca jonë – rinore, le ta quaj – në diçka që të tjerëve sikur po u dilte më mirë.
Sa më përket mua, ky ishte edhe fundi i atij lloji të së bërit plazh, në mes të një mizërie trupash të brydhët, tufë peshqish tashmë të dënuar me tigan.
Kanë kaluar dyzet e kusur vjet që nga ajo kohë; dhe në Shqipëri ende flitet për plazWhin si një interface mes botës dhe natyrës, madje që do të “na” shpëtojë ekonomikisht; teksa gazetat online nuk lënë ditë pa sjellë lajmin e radhës për çmimet e shezlongëve dhe të oktapodhëve të sgarës. Këtë vit, në qershor, paguam edhe ne 5 euro për 5 fiq, në Qeparo: fiqtë ishin të shkëlqyer, gjithë duke pasur parasysh se edhe euroja ishte në rënie.
Bregdeti i Jonit më duket ende ideal, për t’u njohur me detin dhe për të freskuar filozofinë e qenies. Por nuk e kam shumë të qartë ç’më shtyn të kthehem – aq sa po mësohem me idenë se e bëj më shumë për t’i ikur botës, sado përkohësisht. I pamotivuar sa duhet, e megjithatë, ndihem prapë i privilegjuar.
Por notat naive të pop-it italian prej kohësh nuk dëgjohen më; dhe “abbronzatissima-t” e viteve 1960 i kanë zëvendësuar bardhoshet e kthyer nga klubet e natës, që llapashiten me gjithfarë kremrash mbrojtës kundër rrezatimit; a thua se do të futen në një theme park për Çernobylin. Sikur të mos mjaftonte furra e ngrohjes globale, tani të thonë edhe se dielli vret; teksa beach-it vjen e ia zë vendin beach bar-i.
Në vitet 1960 e 1970 të apoteozës së plazhit, nuk kishim as frigorifer as ajër të kondicionuar; deri edhe birrën na qëllonte ta pinim me temperaturën e çajit të spitalit. Gocat ende nuk e dinin se imazhi që rrekeshin t’i tregonin botës u ishte diktuar nga famëkeqi vështrim i mashkullit (male gaze). Herë pas here ndonjë krijesë pafajshëm e bukur, e shfaqur falas në “xhiron” rituale buzë detit, do të goditej fort me top nga djemtë e hedhur që luanin aty futboll. Plazhi mund të ishte vërtet i butë, por zakonet ishin të egra.
Po të mund të zgjidhja, do t’i kisha kaluar pushimet në Islandë; vend ndoshta po aq metafizik sa edhe Bregu ynë i Jugut, por pa vapën kozmike të tanishme. Më habitin ata që shkojnë plazheve dhe pastaj të rrëfejnë se çfarë kanë ngrënë dhe ku dhe me kë; të thuash se kanë punuar, për pak javë, si inspektorë të rreptë menysh dhe sallatash.
Në Qeparo e kam mbajtur një sy hapur edhe për të identifikuar turistët (“ata” që janë ndryshe nga “ne”): çfarë lloji tërheq Shqipëria dhe çfarë i tërheq tek ne? Më duken si rejects; njerëz që e refuzojnë sinqerisht turizmin komercial të resorteve, por që pastaj nuk u mbetet më sinqeritet për të përqafuar realen.
Gjithsesi, këta pak franko-kanadezë dhe belgë gjeriatrikë, që i ndesha këtë vit Bregut, nuk kanë gjë të përbashkët, me grigjat e trullosura që shihja rrugëve të Tiranës, të ekspozuara ndaj efekteve jo më pak fatale, të historisë që u rrëfejnë guidat turistike.
Më kujtohet, si në jerm, dita kur desh vdiqa në Chichen Itza, të Meksikës, nga dielli dhe temperaturat e pamëshirshme prej tave dheu. Edhe unë, duke dëgjuar ca përshkrime të palodhura por sfilitëse të shoqëruesit vendës, për një lojë me top që luajtkëshin popullsitë maja.
Herë-herë gënjehem dhe e mendoj veten si atë bretkosën e eksperimentit me nxehje uji graduale; si bretkosa që nuk di nëse duhet ta quajë veten fatlume, ngaqë e ka ndier rrezikun më herët se shoqet. Të mjerat shoqe të bretkosës…
Hareja e plazhit rritej atëherë si parazit i abstinencës seksuale dhe i tabusë primordiale të mishit si flesh, çfarë mbase shpjegon edhe pse e ka humbur tani impulsin transgresiv, teksa ca e ca e kanë merakun më shumë të tregojnë tatuazhet, sesa lakoret e supeve dhe të ijeve. Dhe mishi i plazhistit, i rreshkur dhe i karamelizuar, i marinuar në kripë deti dhe erëza kimike, i pjekur në furrën e nxehjes klimatike globale, është tani gati për t’u konsimuar e shijuar, por si ushqim. Kush e paskësh menduar plazhin si parodinë dionisiake të antropofagisë?
(c) 2025 Peizazhe të fjalës™. Të gjitha të drejtat janë të rezervuara. Imazhi në kopertinë është përfytyruar me Midjourney.
