Nga Ardit Rada
Më 15 korrik, Taulant Balla, kreu i grupit parlamentar të Partisë Socialiste në pushtet, shkroi vetëm një fjalë për Rrjetin Ballkanik të Gazetarisë Investigative në Shqipëri (BIRN): turp. Shkas u bë një postim në llogarinë personale në Facebook të Gjergj Erebarës, një gazetar i identifikuar prej kohësh me BIRN-in, me një imazh që madje edhe rrjeti për lirinë e medies që doli në mbrojtje të tij, më vonë e përshkroi kalimthi si të modifikuar. Balla nuk u mjaftua vetëm me imazhin apo me personin. Ai ia atribuoi postimin personal organizatës, e quajti Erebarën redaktor dhe bashkëpunëtor të BIRN-it, përmendi me emër Fondacionin Shoqëria e Hapur, agjencinë suedeze të zhvillimit, programet e Bashkimit Evropian dhe ambasadat e huaja si financues të tij, dhe njoftoi se do t’i kontaktonte ata drejtpërdrejt.
Le ta themi qartë dhe pa asnjë ekuivok qysh në fillim: që një zyrtar i lartë i partisë në pushtet të njoftojë se do të raportojë aktivitetin e një gazetari në Facebook te financuesit e një redaksie të pavarur, kjo nuk është kritikë mediatike. Ky është presion shtetëror mbi financimin e gazetarisë, është një akt i papranueshëm në çdo vend evropian ku Shqipëria aspiron të integrohet, dhe nëse ndonjë pjesë e këtij shkrimi citohet për të mbështetur një veprim të tillë, do të jetë një citim i jo i ndershëm.
Tani le të kalojmë te pjesa më delikate. Metoda e Ballës është jolegjitime. Por çështja që fshihet pas saj nuk është e tillë. Dhe zhvillimi më domethënës i javës nuk është asgjë nga ato që tha Balla, por ajo që ndodhi me identitetin publik të Gjergj Erebarës në ditët pas asaj deklarate.
Deri më 12 korrik, profili publik i Erebarës në Facebook mbante dy statuse punësimi: gazetar në BIRN Albania, gazetar në Reporter.al, me një link të vetë faqes. Faqja e tij si autor në Reporter.al e përshkruante atë; dhe në momentin që po flasim ende e përshkruan; si redaktor të BIRN-it në Tiranë. Deri më 16 korrik, Rrjeti SafeJournalists, në një deklaratë të shkruar në mbrojtje të tij, e cilësoi si kontribuues të jashtëm dhe jo si gazetar apo redaktor të redaksisë. Dhe brenda kësaj jave, të dhënat e punësimit u zhdukën plotësisht nga profili i tij. Njoftimi kryesor tani thotë: gazetar, Tiranë, Universiteti i Tiranës. Profesioni i mbijetoi ndërhyrjes. Punëdhënësi jo.
Ne nuk e dimë se kush i hoqi këto afiliime apo me sugjerimin e kujt, dhe nuk duam të hamendësojmë, sepse çdo motiv i mundshëm; maturia e tij personale, kërkesa e organizatës apo këshilla e një avokati; përputhet njësoj me faktet. Por kjo kronologji nuk ka nevojë për një motiv që të marrë kuptim. Për gjashtë javë rresht, ndërsa Erebara pagëzoi një lëvizje proteste, argumentoi kauzën e saj dhe festonte për “viktimat” e saj, identiteti i tij si pjesë e BIRN-it vazhdoi të ishte publik. Brenda pak ditësh u çmontua gjithçka pas kërcënimit të një zyrtari të mazhorancës për ta çuar këtë identitet te financuesit e BIRN-it. Ndarja midis gazetarit dhe qytetarit, të cilën Erebara e bëri më 15 korrik për të mbrojtur veten: “Unë jam gazetar, jam gjithashtu qytetar, protestoj si qytetar” u ngrit si një alibi prapavepruese, nën presionin e sulmeve, përmes një ndërhyrjeje të heshtur në biografinë e një profili në Facebook. Ajo nuk ekzistonte në javët kur kishte vërtet rëndësi.
Çfarë qëndronte në sy të publikut
Dosja që u akumulua pas atij identiteti është e dokumentuar, me data dhe, në një pjesë të madhe, e publikuar nga vetë BIRN-i.
Në fund të majit, kur protestat e Zvërnecit po përshkallëzoheshin, Erebara propozoi në rrjetet sociale që lëvizja të quhej “Revolucioni i Flamingove”. Emri ngjiti brenda pak ditësh; e gjejmë në pankarta, në ilustrime artistike dhe në raportimet ndërkombëtare, ndërsa kronistët asnjanës ia njohin atij autorësinë. Midis 19 qershorit dhe 10 korrikut, Reporter.al publikoi nën autorësinë e tij një seri gati të përditshme esesh në vetën e parë mbi lëvizjen: për revolucionet dhe fjalorin, për zemërimin dhe algoritmet, për shqetësimet e pavenda të Kryeministrit, si dhe një shkrim opinioni më 28 qershor me titull “Revolucioni si alternativë ndaj tranzicionit të pafund”, ku vetë titulli është teza. Më 21 qershor, një analizë për turizmin dhe betonin u publikua nën rubrikën e lajmeve. Më 11 korrik, nga llogaria e tij personale, ai postoi pamjen e një vlerësimi të ulët restorantesh;1.2 yje në kulmin e sezonit; dhe ironizoi Kryeministrin se dëmi nuk mund të riparohej më. Ndërsa më 10 korrik, Reporter.al publikoi një analizë të detajuar të hetimit policor ndaj fushatës së vlerësimeve, të raportuar në mënyrë profesionale nga një gazetar i redaksisë, ku në asnjë moment nuk i bëhej e ditur lexuesit se njeriu që vetë faqja e autorëve e quan redaktor të BIRN-it në Tiranë, e kishte pagëzuar lëvizjen nën hetim, e kishte mbështetuar atëpër një muaj rresht dhe ishte protagonist publik në polemikën që mbulonte artikulli.
Erebara ka të gjithë të drejtën të ketë bindjet dhe pikëpamjet e tij. Ne kemi mbrojtur, dhe vazhdojmë të mbrojmë, të drejtën e tij për të protestuar, të drejtën për të mos u intimiduar, si dhe të drejtën për të mos u etiketuar si terrorist apo sulmues nga një korpus mediatik që po zgjedh me kujdes epitete për t’i bërë qejfin një prokurori. Anësia është një të drejtë. Ajo që nuk është e drejtë, është papajtueshmëria e saj me infrastrukturën përmes së cilës ai e ushtroi. Esetë u publikuan në platformën e BIRN-it. Pesha e atyre ironive buronte pikërisht nga emri i BIRN-it. Tetëmijëepesëqind ndjekësit u akumuluan gjatë një karriere të ndërtuar nën logon e BIRN-it. Një njeri mund të jetë qytetar në kohën e tij të lirë. Por nuk mund të jetë qytetar përmes kanaleve të shpërndarjes së një redaksie investigative, ndërkohë që vetë redaksia e mbulon kauzën e tij si lajm, sepse në atë pikë anësia nuk është më e tijja. Ajo bëhet institucionale.
Steka, me fjalët e vetë BIRN-it
Çështja tani i takon aty ku ka qenë gjithmonë: jo te individi, por te institucioni dhe te standardi që vetë institucioni ka vendosur për veten.
Vetëpërshkrimi institucional i BIRN-it e angazhon atë që t’i ofrojë publikut informacione të paanshme dhe të besueshme. Kjo fjalë, i paanshëm, nuk është dekor. Ajo është kushti thelbësor në një kontratë. Është ajo që e dallon BIRN-in, sipas vetë narrativës së tij, nga shtypi partiak që ai heton; është premisa mbi të cilën ambasadat, programet evropiane dhe agjencitë e zhvillimit e financojnë; është arsyeja pse gjetjet e tij citohen në raportet e progresit dhe në kancelari diplomatike, në vend që të hidhen poshtë si propagandë apo aktivizëm. Kodet e industrisë me të cilat BIRN-i v nuk lënë vend për interpretime lidhur me detyrimet e këtij parimi: gazetarët duhet të shmangin aktivitetet politike dhe çdo aktivitet tjetër të jashtëm që komprometon integritetin ose paanshmërinë, konfliktet e interesit duhet të deklarohen dhe menaxhohen, dhe lexuesi duhet të jetë gjithmonë në gjendje të dallojë lajmin nga opinioni. Një stekë e lartë, e vendosur vullnetarisht, e reklamuar ndërkombëtarisht dhe për të cilën merren fonde çdo vit.
Pyetja që kjo çështje i shtron BIRN-it është nëse kjo stekë ekziston në praktikë, dhe sjellja e organizatës deri më tani sugjeron një përgjigje që duhet ta vërë atë në siklet. Shikoni çfarë thonë materialet e saj për atë se kush është Erebara. Faqja e autorit: një redaktor i BIRN-it në Tiranë. Lista e publikuar e stafit të BIRN Albania: shtatë emra — një drejtor ekzekutiv, një kryeredaktor, pesë gazetarë, dhe asnjë Erebara. Profili i tij, deri këtë javë: gazetar në BIRN Albania. Mbrojtësit e tij, këtë javë: një kontribuues i jashtëm. Katër përshkrime, të përdorura sipas një skeme që çdo audit do ta njihte menjëherë. Titulli zgjerohet kur autoriteti është i dobishëm dhe tkurret kur shfaqet përgjegjësia. Ai është redaktor te faqja e autorëve dhe kontribuues në dosjen e mbrojtjes, një koleg kur fiton çmime dhe një freelancer kur kreu i një grupi parlamentar fillon të përmendë financuesit.
Pas kësaj mund të fshihet një logjikë organizative krejtësisht e pafajshme: BIRN Albania dhe rrjeti rajonal i BIRN-it janë entitete të ndryshme, titujt ndryshojnë, faqet e stafit nuk përditësohen. Nëse është kështu, korrigjimi kërkon vetëm një paragraf dhe BIRN-i duhet ta publikojë atë sot. Por ajo që organizata nuk mund të bëjë, sipas standardeve të saj, është ajo që po bën tani: të lejojë që paqartësia të funksionojë në të dyja drejtimet dhe të shpresojë që java të kalojë. Një redaksi investigative që kërkon organigrama, kontrata dhe pronarë përfitues nga secili që mbulon, nuk mund t’u përgjigjet pyetjeve rreth logos së saj duke ndryshuar në heshtje po atë logo.
Pse statusi i “kontribuuesit të jashtëm” nuk shërben si alibi
Edhe sikur ta marrim të mirëqenë këtë tërheqje. Supozojmë se Erebara është, dhe ka qenë, një kontribuues i jashtëm. Çështja institucionale nuk zbutet. Përkundrazi, bëhet më e mprehtë.
Sepse atëherë dosja lexohet si vijon: Redaktorët e BIRN-it, stafi emrat e të cilëve shfaqen në listën e publikuar, zgjodhën të publikonin thuajse çdo ditë një sërë shkrimesh personale në mbrojtje të kauzës, të shkruara nga një protagonist publik i një lëvizjeje politike nën logon e tyre, ku një pjesë e materialeve u kategorizua si lajm, gjatë gjithë periudhës kur e njëjta redaksi po mbulonte atë lëvizje, fushatën e saj të bojkotit dhe reagimin e policisë, pa asnjë rresht sqarues mbi konfliktin e interesit. Një kontribuues i jashtëm nuk e porosit vetë artikullin e tij. Dikush i redaktoi ato ese. Dikush e kategorizoi njërën prej tyre te rubrika Lajme. Dikush vendosi që analiza e 10 korrikut mbi hetimin policor nuk kishte nevojë për shënim mbi konfliktin e interesit. Këto janë vendime redaksionale, ato u morën nga vetë redaksia e BIRN-it, dhe rikategorizimi i statusit të punësimit të autorit e transferon përgjegjësinë për to më lart, jo më larg. Mbrojtja me argumentin e “kontribuuesit” nuk e shfajëson institucionin. Ajo nxjerr zbuluar redaktimin.
Ky është ndryshimi midis çështjes që ngre ky artikul dhe kërcënimit të Ballës. Balla dëshiron që financuesit e BIRN-it ta ndëshkojnë atë për bindjet e tij politike. Ne të tjerët dëshirojmë që BIRN-i të luajë rolin që u ka thënë financuesve luan. Donatorët nuk do të bazohen tek ajo që do t’u çojë Balla për të ngritur pyetjen nëse ata po bëjnë siç duhet punën e tyre. Ata do të ngrenë çështjen e drejtimit: ku është kodi redaksional i publikuar, ku është politika e transparencës për kontribuuesit e përfshirë në kauzat që mbulon redaksia, ku është regjistri se kush mban cilin titull, dhe pse asnjëri nga këta mekanizma nuk prodhoi asnjë fjali të vetme sqaruese në gjashtë javë mbulim mediatik, kur një gjë e tillë ishte qartësisht e domosdoshme? Një organizatë e financuar për të qenë model i transparencës nuk duhet të ketë nevojë që ky model t’i shpjegohet nga një kreu grupi parlamentar me inate personale.
Ajo që ndryshon këtë javë është më shumë se sikleti i një redaksie.
Paanshmëria e llojit që proklamon BIRN-i nuk është një veti e artikujve individualë. Ajo është një garanci për të gjithë prodhimin e tij mediatik. Lexuesi që i beson një investigimi të BIRN-it nuk i verifikon dokumentet e tij për herë të dytë. Ambasada që citon raportimet e tij në një raport progresi nuk i përsërit intervistat. Redaktori i huaj që merr nga ata rindërtimin e ngjarjeve shqiptare, nuk porosit një të dytë. Këtë punë e bën etika dhe emri, dhe ky është i gjithë funksioni ekonomik i këtij standardi: ai e përjashton institucionin nga dyshimi dhe zhvleftësimi që çdo lexues ia aplikon medieve partiake. Kjo paanësi është një certifikatë, dhe certifikatat digjen kur dështon procesi, jo kur gabon një fakt i vetëm.
Çështja Erebara e djeg procesin pikërisht në atë fushë mbulimi ku ai mund të kontrollohej. Për gjashtë javë, zëri më pjellor në Reporter.al lidhur me Revolucionin e Flamingove ishte një njeri që i kishte vënë emrin lëvizjes, e kishte mbrojtur atë çdo ditë dhe ishte lumturuar nga dëmet e saj kolaterale, ndërkohë që faqja e mbulonte po atë lëvizje si lajm dhe asnjë lexues nuk u njoftua për këtë. Që do të thotë se kjo medie, e cila i dha formë perceptimit vendas dhe ndërkombëtar të këtyre protestave, duke filluar nga artikulli që gjurmoi zanafillën e bojkotit te forumet në Reddit, te shkrimi i 10 korrikut ku hetimi i policisë u paraqit si shantazh, e deri te raportimi i pandërprerë mbi zgjerimin dhe mesazhin e kësaj lëvizjeje, nuk mund të citohet më si neutrale. Jo sepse ndonjë fjali në të ka rezultuar e rreme. Por sepse lexuesi tani e di që dora e një pjesëmarrësi mund të jetë kudo në ato shkrime, pa u bërë e ditur askund. Një konflikt i deklaruar është një rezervë që lexuesi mund ta aplikojë ndaj një artikulli. Një konflikt i fshehur është një dyshim që lexuesi duhet ta aplikojë ndaj gjithçkaje.
Dhe dyshimi nuk e ka luksin të mbetet i izoluar vetëm brenda muajve qershor dhe korrik, sepse dështimet procedurale nuk funksionojnë kurrë ashtu. Çdo pretendim apo akuzë që BIRN ka publikuar ndonjëherë, tani ndahet në dy kategori. Në kategorinë e parë hyjnë pretendimet që mbështeten në dokumente zyrtare: kontrata, dosje gjyqësore, regjistra pronash apo zëra buxhetorë, dhe këto i mbijetojnë kohës falë forcës së vetë dokumentit, siç ka ndodhur gjithmonë, sepse për një kontratë që bëhet publike nuk ka asnjë rëndësi se kush e redaktoi tekstin rreth saj. Në kategorinë e dytë hyjnë pretendimet që mbështeteshin te besueshmëria e logos: trajtimi i lajmeve, këndvështrimi i shkrimit, epitetet e përdorura dhe ato histori ku ishte besimi i lexuesit te institucioni ai që mbushte çdo boshllëk apo pikëpyetje që linin burimet. Kjo javë nuk i heq asgjë kategorisë së parë. Por kategorisë së dytë i shkatërron të vetmin themel ku mbështetej. Ne nuk po themi se arkiva e BIRN-it është e gabuar. Ne po themi diçka që një organizatë investigative duhet ta konsiderojë shumë herë më të rëndë: që nga kjo javë, askush nuk e ka më për detyrë ta marrë të mirëqenë saktësinë e saj. Kapitali kryesor i kësaj medieje ishte prezumimi i paanshmërisë. Dhe ishte pikërisht ky prezumim që vdiq; jo nga sulmet e Taulant Ballës apo të ndonjë armiku tjetër të gazetarisë së pavarur. U shkatërrua haptazi nga vetë njerëzit të cilëve u ishte besuar.
Pesha e vërtetë e problemit, pa doreza
Gazetaria nuk është aktivizëm politik. Kjo fjali tingëllon si një slogan shabllon, derisa vjen një javë si kjo që na tregon se çfarë kostoje ka shkelja e këtij parimi. Sektori i gazetarisë së pavarur në Shqipëri është i vogël, i varur nga fondet e huaja dhe përballë një qeverie që e ka kaluar javën e fundit duke përdorur fjalorin e autoriteteve të ndjekjes penale kundër protestave digjitale. Në këtë klimë, paanshmëria e redaksisë kryesore investigative nuk është thjesht një çështje rregulloreje të brendshme, por mburoja kolektive e gjithë sektorit. Çdo ambasadë që citon një investigim të BIRN-it, çdo vendim gjykate që i reziston kohës sepse analizohet nga një sy neutral, apo çdo gazetar i ardhshëm që ka nevojë që etiketa “i pavarur” të ketë vërtet peshë, mbështeten pikërisht te besueshmëria e asaj fjalës së vetme në deklaratën e misionit të kësaj medieje. Erebara kaloi gjashtë javë duke e zbrazur këtë kapital besueshmërie. Përgjigja e BIRN-it, deri më tani, ka qenë thjesht ndryshimi fshehurazi i biografisë së tij në rrjetet sociale.
Prandaj, pyetjet të cilave BIRN-i duhet t’u përgjigjet po shtrohen këtu, publikisht, si një detyrim ndaj lexuesve që i besuan logos së tij dhe ndaj donatorëve që paguan për të: Cili është statusi aktual i Erebarës dhe që prej kur? Pse vetë faqet zyrtare të organizatës japin versione kontradiktore për këtë? A ishte BIRN-i ai që kërkoi fshirjen e emrit të tij nga profili këtë javë? Kush i redaktoi dhe i kategorizoi esetë e tij gjatë muajve të protestës, dhe kush lejoi që për gjashtë javë rresht të mbulohej një çështje ku ai vetë ishte protagonist, pa vendosur asnjë shënim sqarues për konfliktin e interesit? Kjo organizatë ka kaluar një dekadë të tërë duke i mësuar publikut shqiptar se kur një institucion refuzon t’u përgjigjet pyetjeve me fakte, ky refuzim është vetë përgjigjja. Dhe e di shumë mirë se si do të përkthehet heshtja e saj.
Standardin nuk ia vendosi askush tjetër; ishte i vetë BIRN-it. Askush nuk ia imponoi nga jashtë, askush nuk ia rriti artificialisht dhe askush nuk po i kërkon të kapërcejë një pengesë që nuk e ngriti vetë me duart e tij. Donatorët paguan për këtë standard, lexuesit e besuan, ndërsa vetë investigimet e redaksisë e përdorin atë si njësi matëse për të kryqëzuar këdo tjetër. E vetmja pyetje që mbetet pezull është nëse kjo njësi matëse vlen edhe brenda shtëpisë së vet, dhe java që sapo u mbyll nuk na jep aspak një përgjigje shpresëdhënëse.
