Nga Thoma Gëllçi
Këtë montazh fotografish e gjeta rastësisht në internet, mes mijëra imazheve që kalojnë para syve pa lënë gjurmë. Por ky nuk kaloi. U ndala. Qëndrova gjatë duke e parë, sikur po shfletoja jo thjesht katër fotografi, por katër dekada jetë. Nuk ishte vetëm një shtëpi që plakej në heshtje; ishte një kohë që të shikonte drejt në sy. Sa më shumë e vështroja, aq më shumë kuptoja se ndryshimi nuk ishte vetëm në mure, në çati apo në barin që rritej. Ndryshimi ishte në mungesë ,në atë që nuk dukej më në foto: njerëzit.
Po të pyesësh ndonjë zyrtar, do të të thotë me bindje se fshati po zhvillohet. Ka projekte, ka tabela shumëngjyrëshe në hyrje të rrugës, ka fjalime me grafikë dhe vizione 2030. Ka strategji për “agroturizëm inteligjent” dhe “zinxhirë vlere”. Nëse pyes shtëpinë në foto, ajo do të të thotë diçka shumë më të thjeshtë: “Unë po bie. Mua nuk më mbajnë në këmbë muret, por njerëzit.”
Të mos shkojmë shumë pas në kohë. Në 1996 oborri ishte plot. Fëmijë në bar, të rritur në karrige, lule në dritare. Hardhitë jepnin rrush, pula kakarisnin, gjeli kishte kë të zgjonte. Shtëpia nuk ishte e re, por ishte e gjallë. Kishte zhurmë, kishte grindje të vogla, kishte jetë. Askush nuk fliste për “strategji zhvillimi”. Thjesht punohej toka, mbahej bagëtia, rritej prodhimi i fshatit dhe konsumohej po aty. Cikli ishte i mbyllur dhe i gjallë.
Në 2006 disa u larguan. “Për pak kohë,” thanë. Paratë nisën të vijnë me bankë, por njerëzit jo. Prodhimet e fshatit nisën të pakësohen. Toka mbeti pa duar, stallat pa zë. Në vend të djathit të shtëpisë erdhi djathi i importit. Në vend të domates së oborrit erdhi domatja e kamionit. Fshati nisi të ushqehej me mall që vinte nga larg, ndërsa toka e vet mbetej e pashkelur. Tryeza kishte më pak pjata. Oborri më pak hapa. Shtëpia nisi të kuptojë se heshtja peshon më shumë se varfëria.
Në 2016 mbetën dy karrige. Dy pleq që ruanin një derë që hapej rrallë. Fëmijët tashmë ishin zë në telefon. Përqafimi u bë “alo, si jeni?”. Bari nisi të rritet më i sigurt, se nuk kishte më këmbë që ta shkelin. Bagëtitë u shitën, jo sepse nuk duheshin, por sepse nuk kishte kush t’i kulloste. Shpendët u zhdukën një nga një. Gjeli mbeti pa publik.
Në 2026 shtëpia më në fund fitoi qetësinë e plotë. Askush nuk e shqetëson. Hardhitë u ngjitën në mur si të ishin pronaret e reja. Dera u shtrembërua. Çatia u lodh. Bari u bë banori më i qëndrueshëm i zonës. Ai të paktën nuk emigron.
Ndërkohë, prodhimet e fshatit që dikur mbushnin tregun lokal, tani vijnë nga importi. Qumështi vjen nga kufiri, mishi vjen nga deti, gruri vjen me anije. Fshati konsumon mall të huaj ndërsa toka e vet mbetet në pushim të detyruar. Statistikat mund të tregojnë rritje të konsumit, por nuk tregojnë zbrazjen e oborreve.
Politikat e turizmit shpallen si shpëtim. Por shpesh ato ndihmojnë më shumë zhvillimin e vendeve fqinje sesa ringjalljen e fshatit. Autobusët kalojnë tranzit, pushuesit konsumojnë prodhimet e fqinjëve. Fshati ynë mbetet fotografi panoramike në broshurë, jo destinacion i jetuar. Paratë qarkullojnë, por jo nëpër oborre.
Politikanët vijnë, bëjnë foto para mureve të vjetra dhe flasin për “rigjallërim rural”. Fshati i dëgjon me qetësi. Ai ka dëgjuar shumë fjalë dhe ka parë pak kthime. Që të asfaltohen rrugët duhen njerëz. Politika nuk investon aty ku nuk ka njerëz, sepse ku nuk ka njerëz nuk ka vota. Vota është gjëja më e rëndësishme. Boshllëku ndihmon braktisjen dhe braktisja ushqen boshllëkun. Bashkë me njerëzit zhduken kafshët, shpendët, zërat. Nuk ka më kakarisje pulash dhe gjeli nuk ka cilin të zgjojë në mëngjes.
Sot fshati ka një avantazh të madh: nuk ka papunësi. Sepse nuk ka më njerëz. Problemi është zgjidhur në mënyrën më të thjeshtë të mundshme. Kjo mund të raportohet si një sukses i madh i qeverisjes: zero papunësi, zero ankesa, zero kërkesa.
Dikur shtëpia mbante familjen. Sot familja mban foton e shtëpisë në telefon. Dhe quhet përparim.
Fshati nuk kërkon shumë. Nuk kërkon premtime, as tabela. Kërkon hapa në oborr. Zëra në mbrëmje. Një derë që hapet nga brenda. Deri atëherë, bari do të vazhdojë të rritet. Ai është i vetmi që po investon seriozisht aty.
