Lëvizja studentore në Serbi ka dalë fituese e zgjedhjeve të parakohshme parlamentare të së dielës, duke shënuar një kthesë të rëndësishme në skenën politike të vendit pas më shumë se një dekade të dominimit të Aleksandar Vuçiçit. Fitorja vjen pas gati dy vitesh protestash të udhëhequra nga të rinjtë, të cilat nisën pas tragjedisë së vitit 2024 në stacionin hekurudhor të Novi Sadit, ku humbën jetën 16 persona pas shembjes së një strehe.
Protestat, që fillimisht kërkonin përgjegjësi për tragjedinë, u shndërruan gradualisht në një lëvizje më të gjerë kundër korrupsionit të pretenduar, abuzimit me pushtetin dhe ndikimit politik mbi institucionet demokratike. Në programin e saj elektoral, të prezantuar në shtator, Lista Studentore e vendosi luftën kundër korrupsionit dhe krimit të organizuar ndër prioritetet kryesore, krahas përmirësimit të standardit të jetesës, rritjes së punësimit, reformimit të arsimit dhe garantimit të lirisë së medias dhe pavarësisë së institucioneve.
Lista Studentore siguron shumicën parlamentare
Pjesëmarrja në zgjedhje arriti në 68.78%, duke shënuar nivelin më të lartë në më shumë se 30 vjet, sipas të dhënave të publikuara nga autoritetet zgjedhore.
Edhe pse rezultatet përfundimtare nuk janë shpallur ende, projeksionet tregojnë se Lista Studentore mund të sigurojë rreth 140 mandate në parlamentin me 250 vende, duke kaluar ndjeshëm pragun prej 126 mandatesh që nevojiten për shumicën absolute. Në krahun tjetër, Serbia e Bashkuar pritet të marrë 103 mandate.
Pjesa tjetër e vendeve parlamentare pritet të ndahet mes Aleancës së Hungarezëve të Vojvodinës, me tre mandate, bllokut politik shqiptar, me dy mandate, si dhe listave të Rasim Ljajiçit – Ljudski dhe SDA Sanxhak, me nga një mandat secila.
Kjo përbërje i jep lëvizjes studentore mundësinë të formojë qeverinë pa pasur nevojë për negociata të gjata me partitë e tjera politike.
Kush mund të jetë kryeministri i ri?
Një nga çështjet kryesore pas fitores së studentëve është emri i personit që do të drejtojë qeverinë e re. Ndryshe nga kampi i Vuçiçit, i cili e kishte shpallur paraprakisht kandidatin e tij për kryeministër, Lista Studentore nuk prezantoi një emër të vetëm gjatë fushatës zgjedhore.
Lëvizja ka zgjedhur të theksojë karakterin kolektiv të saj, duke bashkuar në të akademikë, mjekë, punonjës dhe përfaqësues të grupeve të ndryshme shoqërore, në vend që të përqendrojë fushatën te një figurë e vetme politike.
Gjatë fushatës, lëvizja u drejtua nga Ilija Srdanoviç, profesor në Fakultetin e Mjekësisë në Universitetin e Novi Sadit dhe kardiolog. Ai konsiderohet aktualisht si një nga emrat më të mundshëm për të marrë drejtimin e qeverisë së re, megjithëse vendimi përfundimtar ende nuk është bërë i ditur.
Përveç postit të kryeministrit, mbetet e paqartë se kush do të drejtojë ministritë kryesore, veçanërisht ato të Punëve të Brendshme, Financave dhe Drejtësisë. Emërimet në këto dikastere do të jenë një tregues i rëndësishëm për mënyrën sesi lëvizja synon të përmbushë premtimet për luftën kundër korrupsionit dhe forcimin e pavarësisë së institucioneve.
Kur pritet të formohet qeveria e re?
Afatet për krijimin e institucioneve të reja varen nga shpallja e rezultateve përfundimtare dhe konstituimi i Parlamentit të Serbisë.
Sipas procedurave kushtetuese, Kuvendi i ri duhet të konstituohet brenda 30 ditëve nga shpallja e rezultateve përfundimtare të zgjedhjeve. Pas kësaj, qeveria e re duhet të formohet brenda një afati prej 90 ditësh.
Megjithatë, shumica e qartë parlamentare që pritet të sigurojë Lista Studentore mund ta përshpejtojë procesin, pasi nuk do të jetë e nevojshme të zhvillohen negociata të gjata për krijimin e një koalicioni qeverisës.
Përbërja e kabinetit të ri dhe prioritetet e tij do të tregojnë nëse lëvizja do të arrijë ta shndërrojë mobilizimin e madh qytetar në reforma konkrete në administratë, drejtësi, ekonomi dhe media.
Çfarë do të ndodhë me presidencën e Serbisë?
Ndryshimi politik nuk kufizohet vetëm te Parlamenti dhe qeveria. Aleksandar Vuçiç, i cili ka dominuar politikën serbe fillimisht si kryeministër dhe më pas si president që nga viti 2014, ka dhënë dorëheqjen nga posti presidencial, ndërsa detyrat e kreut të shtetit po ushtrohen përkohësisht nga Ana Brnabiç, kryetarja e Kuvendit Kombëtar.
Pas përfundimit të mandatit të Vuçiçit më 27 shtator, Brnabiç është e detyruar të shpallë zgjedhje të jashtëzakonshme presidenciale, të cilat duhet të mbahen jo më vonë se tre muaj pas përfundimit të mandatit. Sipas këtij afati, data e fundit për zhvillimin e votimit është 27 dhjetori.
Presidenti i Serbisë zgjidhet drejtpërdrejt nga qytetarët dhe jo nga deputetët e Kuvendit. Megjithëse kompetencat e këtij posti janë kryesisht përfaqësuese, zgjedhjet presidenciale do të jenë një tjetër provë për raportin e forcave politike në vend dhe për ndikimin që do të ketë lëvizja studentore në institucionet shtetërore.
Fitorja e studentëve shënon një moment vendimtar për Serbinë, ku pakënaqësia e krijuar nga tragjedia e Novi Sadit u shndërrua në një sfidë të drejtpërdrejtë ndaj elitës politike që ka drejtuar vendin për vite me radhë. Tashmë, sfida kryesore për fituesit nuk është vetëm krijimi i qeverisë, por edhe përmbushja e premtimeve për luftën kundër korrupsionit, forcimin e shtetit të së drejtës dhe rikthimin e besimit të qytetarëve te institucionet.
