Duke parë hënën në qiellin e natës, nuk do ta imagjinoni kurrë se ajo po largohet ngadalë nga Toka. Por ne e dimë diçka më ndryshe. Në vitin 1969, misionet Apollo të NASA-s instaluan panele reflektuese në Hënë. Këto kanë treguar se aktualisht hëna çdo vit largohet 3.8 cm nga Toka. Nëse marrim shkallën aktuale të recesionit të Hënës dhe e projektojmë atë pas në kohë, përfundojmë me një përplasje midis Tokës dhe Hënës rreth 1.5 miliardë vjet më parë. Megjithatë, hëna u formua rreth 4.5 miliardë vjet më parë, që do të thotë se shkalla aktuale e recesionit është një udhëzues i dobët për të kaluarën.
Kolegët studiues nga Universiteti i Utrecht dhe Universiteti i Gjenevës, kanë përdorur një kombinim teknikash për të provuar që të marrin informacion mbi të kaluarën e largët të sistemit tonë diellor. Kohët e fundit është zbuluar vendi i përsosur për të zbuluar historinë afatgjatë të hënës sonë që po largohet. Dhe kjo nuk është nga studimi i vetë hënës, por nga leximi i sinjaleve në shtresat e lashta të shkëmbinjve në Tokë.
Leximi midis shtresave
Në Parkun Kombëtar të bukur Karijini në Australinë perëndimore, disa gryka prenë sedimente 2.5 miliardë vjeçare të shtresuara në mënyrë ritmike. Këto sedimente janë formacione hekuri me shirita, që përfshijnë shtresa të veçanta hekuri dhe mineralesh të pasura me silicë dikur të depozituara gjerësisht në dyshemenë e oqeanit dhe tani gjenden në pjesët më të vjetra të kores së Tokës. Ekspozimet e shkëmbinjve në Ujëvarat Joffre tregojnë se si shtresat e formimit të hekurit të kuqërremtë në kafe, pak më pak se një metër, alternohen, në intervale të rregullta, nga horizonte më të errëta dhe më të holla.
Intervalet më të errëta përbëhen nga një lloj shkëmbi më i butë i cili është më i ndjeshëm ndaj erozionit. Një vështrim më i afërt në daljet zbulon praninë e një ndryshimi shtesë të rregullt, në shkallë më të vogël. Sipërfaqet e shkëmbinjve, të cilat janë lustruar nga uji sezonal i lumit që kalon nëpër grykë, zbulojnë një model shtresash të alternuara të bardha, të kuqërremta dhe gri-blu.
Në vitin 1972, gjeologu australian A.F. Trendall ngriti pyetjen rreth origjinës së shkallëve të ndryshme të modeleve ciklike, të përsëritura të dukshme në këto shtresa të lashta shkëmbore. Ai sugjeroi se modelet mund të lidhen me ndryshimet e së kaluarës në klimë të shkaktuara nga të ashtuquajturat “ciklet e Milankovitch”.
Ndryshimet ciklike të klimës
Ciklet e Milankovitch përshkruajnë se si ndryshimet e vogla periodike në formën e orbitës së Tokës dhe orientimin e boshtit të saj ndikojnë në shpërndarjen e dritës së diellit të marrë nga Toka gjatë viteve. Tani për tani, ciklet mbizotëruese të Milankovitch ndryshojnë çdo 400,000 vjet, 100,000 vjet, 41,000 vjet dhe 21,000 vjet. Këto ndryshime ushtrojnë një kontroll të fortë mbi klimën tonë për periudha të gjata kohore. Shembujt kryesorë të ndikimit të klimës së Milankovitch në të kaluarën janë shfaqja e periudhave ekstreme të ftohta ose të ngrohta, si dhe kushtet klimatike rajonale më të lagështa ose më të thata.
Këto ndryshime klimatike kanë ndryshuar ndjeshëm kushtet në sipërfaqen e Tokës, të tilla si madhësia e liqeneve. Ato janë shpjegimi për gjelbërimin periodik të shkretëtirës Saharane dhe nivelet e ulëta të oksigjenit në oqeanin e thellë. Ciklet e Milankovitch kanë ndikuar gjithashtu në migrimin dhe evolucionin e florës dhe faunës duke përfshirë edhe speciet tona. Dhe nënshkrimet e këtyre ndryshimeve mund të lexohen përmes ndryshimeve ciklike në shkëmbinjtë sedimentarë.
Lëkundjet e regjistruara
Distanca midis Tokës dhe Hënës lidhet drejtpërdrejt me frekuencën e një prej cikleve të Milankovitch – ciklin e precesionit klimatik. Ky cikël lind nga lëvizja precesionale (lëkundje) ose ndryshimi i orientimit të boshtit të rrotullimit të Tokës me kalimin e kohës. Ky cikël aktualisht ka një kohëzgjatje prej ~21,000 vjetësh, por kjo periudhë do të ishte më e shkurtër në të kaluarën kur hëna ishte më afër Tokës. Kjo do të thotë se nëse mund të gjejmë fillimisht ciklet e Milankovitch në sedimentet e vjetra dhe më pas të gjejmë një sinjal të lëkundjes së Tokës dhe të vendosim periudhën e saj, ne mund të vlerësojmë distancën midis Tokës dhe Hënës në kohën kur u depozituan sedimentet.
Hulumtimi i mëparshëm tregoi se ciklet e Milankovitch mund të ruhen në një formacion të lashtë hekuri me shirita në Afrikën e Jugut, duke mbështetur kështu teorinë e Trendall. Formacionet e hekurit në Australi janë depozituar ndoshta në të njëjtin oqean si shkëmbinjtë e Afrikës së Jugut, rreth 2.5 miliardë vjet më parë. Sidoqoftë, variacionet ciklike në shkëmbinjtë australianë ekspozohen më mirë, duke na lejuar të studiojmë variacionet me rezolucion shumë më të lartë.
Analiza e formimit të hekurit me shirita australianë tregoi se shkëmbinjtë përmbanin shkallë të shumta të variacioneve ciklike të cilat përafërsisht përsëriten në intervale 10 dhe 85 cm. Duke kombinuar këto trashësi me shpejtësinë me të cilën u depozituan sedimentet, ne zbuluam se këto ndryshime ciklike ndodhën afërsisht çdo 11,000 vjet dhe 100,000 vjet. Prandaj, analiza sugjeroi se cikli 11,000 i vëzhguar në shkëmbinj ka të ngjarë të lidhet me ciklin e precesionit klimatik, duke pasur një periudhë shumë më të shkurtër se ~21,000 vjet aktual. Më pas ne përdorëm këtë sinjal precesioni për të llogaritur distancën midis Tokës dhe Hënës 2.46 miliardë vjet më parë.
Ne zbuluam se hëna ishte rreth 60,000 kilometra më afër Tokës atëherë (kjo distancë është rreth 1.5 herë më e madhe se perimetri i Tokës). Kjo do ta bënte kohëzgjatjen e një dite shumë më të shkurtër se sa është tani, afërsisht 17 orë në vend të 24 orëve aktuale.
Kuptimi i dinamikës së sistemit diellor
Kërkimet në astronomi kanë ofruar modele për formimin e sistemit tonë diellor dhe vëzhgime të kushteve aktuale. Studimi dhe disa kërkime nga të tjerë përfaqësojnë një nga metodat e vetme për të marrë të dhëna reale mbi evolucionin e sistemit tonë diellor dhe do të jenë vendimtare për modelet e ardhshme të sistemit Tokë-Hënë. Është mjaft e mahnitshme që dinamika e kaluar e sistemit diellor mund të përcaktohet nga variacionet e vogla në shkëmbinjtë sedimentarë të lashtë. Megjithatë, një pikë e rëndësishme e të dhënave nuk na jep një kuptim të plotë të evolucionit të sistemit Tokë-Hënë.
Tani na duhen të dhëna të tjera të besueshme dhe qasje të reja modelimi për të gjurmuar evolucionin e hënës në kohë.
/e.d
