Tranzicioni demografik global, i karakterizuar nga ulja e shkallës së lindjeve dhe rritja e pritshmërisë së jetës, ka qenë një nga transformimet më me pasoja të shekullit të kaluar, me plakjen e popullsisë që ushqen një rrjedhë të vazhdueshme parashikimesh të zymta ekonomike. Nëse ekonomistët akademikë, organizatat ndërkombëtare dhe qeveritë kombëtare bien dakord për vetëm një gjë, është se një shoqëri në plakje çon pashmangshmërisht në sklerozë ekonomike.
Megjithatë, përvoja e 70 viteve të fundit ofron shumë pak mbështetje për këtë këndvështrim pesimist. Gjatë kësaj periudhe, rënia e lindshmërisë nuk e ka ngadalësuar rritjen e përgjithshme të PBB-së. Popullsia mund të jetë plakur dhe ritmet e shtimit të saj të jenë ngadalësuar, por ekonomitë nuk kanë ndjekur domosdoshmërisht të njëjtën trajektore.
Batuta e famshme e legjendës së bejsbollit Lawrence “Yogi” Berra — “Është e vështirë të bësh parashikime, sidomos për të ardhmen” — ia vlen të mbahet parasysh sa herë që shqyrtohen parashikime ekonomike afatgjata.
Për shembull, parashikimi i ndikimit të inteligjencës artificiale në rritjen ekonomike apo në borxhin publik shoqërohet me shumë pasiguri, duke qenë se kjo teknologji është shfaqur relativisht vonë dhe po evoluon me ritme shumë të shpejta.
Me ndryshimet demografike, situata është tjetër, sepse kemi një bazë të pasur të dhënash historike që na ndihmon të vlerësojmë pasojat e tyre ekonomike.
Në një studim të fundit me ekonomistin fitues të çmimit Nobel Daron Acemoglu dhe kolegët e tij në MIT, David Autor dhe Keelan Beirne, kemi analizuar dekada të tëra të dhënash mbi ndryshimet demografike në vende dhe rajone të ndryshme, për të kuptuar se si ndryshimet në normat e lindshmërisë dhe në strukturën e moshës së popullsisë ndikojnë në ecurinë ekonomike.
Rezultatet janë domethënëse. Në vende të ndryshme dhe në zonat e punësimit në SHBA, territoret me norma më të ulëta lindshmërie kanë shënuar rritje më të shpejtë të PBB-së për frymë ose të të ardhurave për person, ndërsa rritja e përgjithshme e PBB-së dhe e të ardhurave totale ka mbetur kryesisht e pandryshuar.
Ekonomitë duket se reagojnë në mënyrë sistematike ndaj rënies së lindshmërisë dhe rritjes së raportit mes punëtorëve më të moshuar dhe atyre më të rinj: rritet produktiviteti dhe investimi në kapital, ndërsa aktiviteti zhvendoset nga sektorët që mbështeten shumë te fuqia punëtore drejt eksporteve me teknologji të lartë.
Në themel të këtyre tendencave qëndron një ndryshim në drejtimin e inovacionit dhe patentave, drejt teknologjive që kursejnë punë, përfshirë automatizimin dhe teknologjitë e informacionit dhe komunikimit. Me fjalë të tjera, ndërsa tranzicioni demografik sjell më pak punonjës dhe një rritje më të ngadaltë të popullsisë, përparimi teknologjik rrit produktivitetin e atyre që mbeten në tregun e punës, duke kompensuar tkurrjen e fuqisë punëtore dhe duke mbështetur rritjen e PBB-së.
Reagimi teknologjik ndaj rënies së lindshmërisë është i ndryshëm nga historia e njohur e të ashtuquajturit dividend demografik.
Sipas qasjes tradicionale, në fazat e para të tranzicionit demografik, vendet përfitojnë nga fakti se kanë më pak fëmijë, ndërsa pesha e të moshuarve mbetet ende relativisht e ulët. Kjo rrit peshën e popullsisë në moshë pune dhe nxit rritjen ekonomike. Lindshmëria më e ulët mund ta përforcojë më tej këtë efekt, duke nxitur më shumë gra të hyjnë në tregun e punës dhe duke rritur investimet në arsim për çdo fëmijë.
Por ky përfitim është i përkohshëm. Nëse lindshmëria mbetet e ulët dhe jetëgjatësia rritet, pesha e të moshuarve në popullsi shtohet gradualisht, duke rritur edhe barrën ekonomike që zakonisht shoqërohet me plakjen e popullsisë.
Mekanizmi që identifikojmë ne tregon në një drejtim tjetër. Mungesa e fuqisë punëtore, sipas gjetjeve tona, mund të nxisë ndryshimin teknologjik dhe të gjenerojë rritje të produktivitetit që vazhdojnë edhe shumë kohë pasi efekti fillestar i dividendit demografik është shuar.
Kina duket se është një shembull i qartë. Vendi po kalon një nga tranzicionet demografike më të shpejta dhe më të thella në histori, ndërsa popullsia në moshë pune, 15–64 vjeç, parashikohet të bjerë nga një kulm prej rreth 1 miliard personash në afërsisht 300 milionë deri në vitin 2100.
Është e vështirë të mos shihet një lidhje mes kësaj tendence dhe përqafimit të jashtëzakonshëm të robotikës nga Kina. Numri i robotëve industrialë në vend u dyfishua mes viteve 2021 dhe 2024 dhe sot përbën rreth gjysmën e totalit botëror.
Sigurisht, ka arsye të forta për të pyetur nëse e kaluara mund të shërbejë plotësisht si udhërrëfyes për të ardhmen. Disa vende, përfshirë Kinën, përballen me ndryshime demografike shumë më të shpejta dhe më të thella se çdo gjë që kemi parë gjatë 70 viteve të fundit. Përshtatja teknologjike mund të zbusë një pjesë të madhe të presionit ekonomik që krijon kjo situatë, por ndoshta jo të gjithë.
Megjithatë, të shpërfillësh përvojën e 70 viteve të fundit kur parashikon 70 vitet e ardhshme do të thotë të rrezikosh që intuita të zëvendësojë analizën.
Shpesh, pesimizmi për plakjen e popullsisë duket se ushqehet po aq nga ajo që na sugjeron vetë fjala “plakje”, sa edhe nga analiza e ftohtë ekonomike. Është sikur ekonomia të ishte e destinuar të plakej bashkë me popullsinë, duke kaluar nga energjia e rinisë drejt dobësisë së moshës së tretë dhe, në fund, drejt rënies së pashmangshme.
Është e vërtetë se po hyjmë në një territor demografik të panjohur. Për shembull, pesha e amerikanëve mbi 65 vjeç parashikohet të rritet nga 17% në 29% gjatë 75 viteve të ardhshme.
Por kjo peshë u rrit më shumë se dyfish, nga 8% në 17%, gjatë 75 viteve të mëparshme, pa ngadalësuar rritjen ekonomike. Atëherë, pse duhet të supozojmë automatikisht se këtë herë do të jetë ndryshe?
Qoftë përmes teknologjisë që reagon ndaj mungesës së fuqisë punëtore, institucioneve që përshtaten me rritjen e jetëgjatësisë apo investimeve më të mëdha në kapital njerëzor, ekonomitë kanë treguar vazhdimisht se janë në gjendje të përshtaten me ndryshimet demografike.
Kjo aftësi për t’u përshtatur ka të ngjarë të luajë një rol shumë më të madh në formësimin e së ardhmes sonë ekonomike sesa supozimi i vjetruar se një shoqëri që plaket duhet domosdoshmërisht të prodhojë edhe një ekonomi që plaket./Monitor
