Nga Alban Daci
Ka momente në historinë politike të një vendi kur problemi nuk është më vetëm qeverisja, opozita apo rezultatet ekonomike. Problemi bëhet vetë marrëdhënia ndërmjet shtetit dhe qytetarit. Shqipëria duket se po hyn pikërisht në një fazë të tillë.
Në pamje të parë, protestat që po zhvillohen mund të interpretohen si reagime ndaj vendimeve të caktuara politike. Megjithatë, një analizë më e thellë tregon se ato janë vetëm simptoma të një krize shumë më të madhe: krizës së besimit publik ndaj institucioneve dhe klasës politike.
Besimi është kapitali më i rëndësishëm i një demokracie. Një shtet nuk mbahet vetëm nga ligjet, policia apo administrata. Ai mbahet mbi pranimin vullnetar të autoritetit nga qytetarët. Pikërisht këtë e përshkruante sociologu gjerman Max Weber, kur argumentonte se legjitimiteti është burimi i vërtetë i autoritetit politik. Kur legjitimiteti dobësohet, shteti vazhdon të ekzistojë juridikisht, por fillon të humbasë forcën morale që e bën të pranueshëm për shoqërinë.
Në Shqipëri po shohim pikërisht shenjat e kësaj dobësimi.
Për vite me radhë është krijuar bindja se sistemi politik nuk garanton meritokraci, nuk krijon mundësi të barabarta dhe nuk ofron mekanizma të mjaftueshëm përfaqësimi. Qytetarët ndihen të dëgjuar vetëm gjatë fushatave elektorale, ndërsa pas zgjedhjeve krijohet përshtypja se komunikimi ndërpritet dhe vendimmarrja mbetet larg tyre.
Kjo ndjenjë nuk lind brenda natës. Ajo ndërtohet gradualisht dhe ushqehet nga përvoja të përsëritura të zhgënjimit.
Filozofët e kontratës sociale, si Thomas Hobbes, John Locke dhe Jean-Jacques Rousseau, argumentonin se shteti ekziston sepse qytetarët pranojnë t’i delegojnë një pjesë të lirive të tyre në këmbim të sigurisë, drejtësisë dhe mbrojtjes së interesit publik. Kur qytetarët fillojnë të besojnë se kjo kontratë nuk funksionon më, atëherë lind kriza e legjitimitetit.
Në Shqipëri nuk duket se kemi një krizë të shtetit në kuptimin institucional. Institucionet funksionojnë, zgjedhjet zhvillohen dhe administrata vazhdon aktivitetin e saj. Por po shfaqet një krizë shumë më e rrezikshme: ajo e besimit.
Kjo krizë nuk manifestohet vetëm përmes protestave.
Ajo shihet në gjuhën që përdoret në rrjetet sociale, në cinizmin ndaj politikës, në indiferencën elektorale, në emigrimin e vazhdueshëm të të rinjve dhe në bindjen gjithnjë e më të përhapur se sistemi nuk ofron mundësi reale për ndryshim.
Protestat e fundit kanë prodhuar edhe një zhvillim tjetër të rëndësishëm.
Për herë të parë në këto përmasa, pakënaqësia nuk drejtohet vetëm ndaj mazhorancës apo ndaj opozitës. Ajo po drejtohet ndaj gjithë politikës tradicionale. Kjo është arsyeja pse po rritet një ndjenjë refuzimi kolektiv ndaj klasës politike në tërësi.
Simboli më domethënës i kësaj situate është raporti fizik mes qytetarëve dhe deputetëve.
Pamjet e tensioneve pranë Kuvendit, hyrjet dhe daljet nga korridore dytësore, masat e forta të sigurisë dhe shmangia e kontakteve të drejtpërdrejta nuk janë vetëm çështje organizative. Ato janë tregues politikë të një marrëdhënieje që është dëmtuar thellë.
Në një demokraci të konsoliduar, deputeti nuk duhet të ketë frikë të ecë mes qytetarëve. Ai duhet të jetë i gatshëm të dëgjojë kritika, të përballet me pakënaqësi dhe të japë llogari. Kur kjo bëhet e pamundur, problemi nuk është vetëm i sigurisë personale; problemi është se besimi publik është në nivel kritik.
Kjo klimë bëhet edhe më shqetësuese në prag të zgjedhjeve.
Fushata elektorale është momenti kur politika duhet të rikthehet tek qytetarët. Por lind natyrshëm pyetja: a do të jetë e mundur një fushatë normale nëse vazhdon kjo atmosferë mosbesimi?
Demokracia ndërtohet mbi kontaktin e drejtpërdrejtë. Kandidatët duhet të trokasin në dyer, të zhvillojnë takime në lagje, të bisedojnë lirshëm me qytetarët. Nëse ky komunikim zëvendësohet nga kordonë sigurie, truproja dhe distancim fizik, atëherë kemi hyrë në një fazë ku politika nuk përfaqëson më afërsinë me qytetarin, por largësinë prej tij.
Askush nuk mund ta konsiderojë këtë një fitore.
As pushteti, sepse humbet besimin. As opozita, sepse zemërimi nuk përkthehet automatikisht në mbështetje politike. As qytetarët, sepse humbin mundësinë për të ndërtuar një dialog produktiv me institucionet.
Për këtë arsye Shqipërisë i duhet urgjentisht një Paqe Sociale.
Kjo nuk nënkupton heshtjen e protestës apo dorëzimin e qytetarëve. Përkundrazi. Protesta është një e drejtë kushtetuese dhe një element i domosdoshëm i demokracisë. Por protesta nuk mund të mbetet forma e vetme e komunikimit mes qytetarëve dhe pushtetit.
Paqja sociale nënkupton rikthimin e dialogut, respektin për institucionet, garantimin e meritokracisë, transparencë më të madhe, luftë të besueshme kundër korrupsionit dhe mbi të gjitha krijimin e bindjes se çdo qytetar ka vendin e tij në sistem.
Në të kundërt, çdo protestë e ardhshme do të jetë më e madhe se ajo paraardhëse, çdo krizë do të jetë më e thellë dhe çdo qeveri do ta ketë gjithnjë e më të vështirë të ushtrojë autoritetin e saj moral.
Shqipëria nuk ka nevojë vetëm për stabilitet politik. Stabiliteti pa besim është vetëm qetësi e përkohshme.
Ajo që i duhet vendit është rindërtimi i kontratës sociale ndërmjet shtetit dhe qytetarëve. Vetëm mbi këtë kontratë mund të ndërtohet një demokraci funksionale, një ekonomi konkurruese dhe një shoqëri që nuk e sheh emigrimin si zgjidhjen e vetme.
Paqja sociale nuk është luks politik. Është domosdoshmëri kombëtare.
Sepse historia ka treguar se shtetet nuk rrëzohen kur qytetarët protestojnë. Ato dobësohen kur qytetarët pushojnë së besuari se institucionet janë të afta t’i përfaqësojnë.
Ky është momenti që politika shqiptare ta kuptojë se sfida më e madhe nuk është të fitojë zgjedhjet e ardhshme. Sfida e vërtetë është të fitojë sërish besimin e qytetarëve.
