Nga Plarent Ndreca
Tani duhen dënime, gjyqin le ta bëjmë më vonë
Ta nisim nga ajo që duket e vetëkuptueshme dhe pikërisht për këtë arsye edhe e rrezikshme: lufta kundër korrupsionit. Kush mund të jetë kundër saj? Vetë pyetja tingëllon absurde, madje imorale. Por pikërisht këtu fillon problemi. Kur një ide shndërrohet në aksiomë morale absolute, ajo pushon së qeni politikë publike dhe kthehet në ideologji. Ideologjia nuk gënjen hapur, ajo thotë gjysmë të vërteta, aq bindëse, saqë çdo pyetje për gjysmën tjetër bëhet e panevojshme.
Në Shqipëri sot, lufta kundër korrupsionit ka fituar statusin e një kauze që mbyll debatin përpara se ai të hapet. Kush kërkon procedurë, standard prove apo kufij kompetencash, nuk trajtohet si kritik institucional, por si armik moral. Kjo është pikërisht ajo që duhet të na shqetësojë. Demokracitë rrallë rrëzohen nga korrupsioni vetë; qeveritë, po. Ato rrëzohen nga antidoti i gabuar ndaj tij, nga një ilaç aq i fortë, sa në përpjekje për të shëruar sëmundjen, shkatërron organizmin. Ndaj pyetja reale nuk është nëse korrupsioni ekziston apo nëse duhet luftuar. Këto janë përgjigje tashmë të dhëna. Pyetja e vërtetë është më e pakëndshme dhe aspak popullore: a po bëjmë drejtësi përmes ligjit, apo po bëjmë politikë përmes drejtësisë, nën predikimin ironik se nuk po bëjmë politikë?
Në një shtet të së drejtës, drejtësia është para së gjithash procedurë, proces i rregullt ligjor dhe vetëm përmes saj merr përmbajtje. Procedura nuk është pengesë teknike; ajo është vetë substanca e drejtësisë. Pa proces të rregullt ligjor, drejtësia nuk zbatohet keq; ajo thjesht nuk ekziston. Këtu shfaqet edhe paradoksi i parë: sa më “e drejtë” të perceptohet kauza, aq më shumë procedura shihet si luks i panevojshëm, si formalitet bezdisës, si pengesë për “të mirën e madhe”. Pikërisht në këtë çast shfaqet perversiteti ideologjik: shkelja e ligjit fillon të justifikohet në emër të ligjit.
Një prokuror apo gjyqtar që mendon, qoftë edhe në heshtje, se “duhet patjetër një dënim, sepse shoqëria ka nevojë për një sinjal”, nuk po gabon thjesht profesionalisht. Ai po ndryshon natyrën e rolit të drejtësisë. Sinjalet janë gjuhë e pushtetit politik, jo e ligjit. Drejtësia nuk sinjalizon; ajo gjykon mbi bazën e rregullave të vendosura nga pushteti politik (ligji).
Në këtë pikë shpesh dëgjohet një kundërargument: “Drejtësia shqiptare nuk komandohet nga politika.” Ndoshta. Por kjo është pikërisht forma më e sofistikuar e politizimit. Drejtësia bëhet politike jo vetëm kur merr urdhra partiakë apo qeveritarë, por kur përvetëson një qëllim politik dhe e ushtron atë pa mandat, në emër të neutralitetit teknik. Vendimet nuk merren më sepse plotësohen kriteret ligjore, por sepse “rasti e kërkon”. Dhe “rasti” nuk është më kategori juridike. Është kategori politike. Një figurë, një moment, një mesazh. Në çastin që drejtësia fillon të operojë në nivel simbolik, ajo ka dalë nga fusha e ligjit e ka hyrë në fushën e politikës.
Kjo prodhon një dilemë që rrallë artikulohet hapur: a po përballemi me raste individuale korrupsioni, apo me një transformim më të thellë të rolit të drejtësisë në rendin politik? Nëse drejtësia fillon të prodhojë pasoja politike të pakthyeshme përpara se të ketë vendime përfundimtare, atëherë ajo nuk po kufizon pushtetin; po e zëvendëson atë. Kjo është forma klasike e asaj që mund të quhet shtet gjyqësor: pushtet pa mandat demokratik, i ushtruar në emër të legjitimitetit moral.
Në një rend demokratik, boshllëqet politike nuk mbeten kurrë bosh. Kur politika heq dorë nga ushtrimi i mandatit të saj, nga marrja e vendimeve të vështira, nga mbajtja e përgjegjësisë dhe nga përballja me koston elektorale, ky boshllëk mbushet nga institucione që nuk janë ndërtuar për të vepruar politikisht. Paradoksi i fundit dhe ndoshta më ciniku është ky: kjo drejtësi është më efikase. Ajo prodhon arrestime, tituj dhe ndjesinë e pastrimit moral, gjë që politika nuk arriti ta bënte. Por pikërisht këtu qëndron mashtrimi ideologjik. Efikasiteti afatshkurtër fsheh koston afatgjatë: shkatërrimin e besimit te ligji si kufi i pakapërcyeshëm. Dhe në momentin që qytetari kupton se rregullat vlejnë vetëm derisa të bëhen “penguese”, pastaj shtyhen, ai nuk beson më as te drejtësia, as te shteti.
Korrupsioni që pretendojmë se po luftojmë nuk zhduket. Ai rikthehet në një formë tjetër, si pushtet që vepron “për të mirën tonë”, pa na pyetur dhe pa iu bindur rregullave që vetë ne kemi vendosur për ta kufizuar. Ndaj pyetja përfundimtare nuk është morale, por thellësisht politike: nëse, për të mbrojtur ligjin dhe në emër të ligjit, ne e shkelim ligjin, çfarë po mbrojmë realisht?
Rreziku më i madh nuk është korrupsioni penal, por ai institucional, ideja iluzive se korrupsioni penal mund të zhduket duke sakrifikuar pikërisht atë që e bën shoqërinë të drejtë: ligjin si kufi të panegociueshëm të pushtetit.
