Nga Mero Baze
Debati kundër bektashinjve në politikën shqiptare është i vjetër sa vetë shteti shqiptar. Që në fillimet e tij, politikanët shqiptarë të lidhur me traditën osmane e patën bektashizmin objekt kundërshtimi, jo vetëm për shkak të rolit të madh që bektashinjtë kishin luajtur në lëvizjen kombëtare, por edhe sepse njohja e tyre si komunitet më vete dobësonte mundësinë e përdorimit politik të një bashkësie të vetme myslimane.
Bektashizmi ishte marrë në konsideratë si një nga katër bashkësitë fetare të vendit që në Kongresin e Lushnjës. Kjo u pasqyrua tërthorazi edhe në përbërjen e Këshillit të Lartë të dalë prej Kongresit, i konceptuar si një organ kolegjial prej katër vetash, ku përfaqësoheshin katër bashkësitë fetare që merreshin politikisht në konsideratë në Shqipërinë e kohës: Aqif Pashë Elbasani (Biçakçiu) — bektashi; Abdi Bej Toptani — mysliman sunit; Imzot Luigj Bumçi — katolik; dhe Dr. Mihal Turtulli — ortodoks.
Por ishte Ali Këlcyra politikani që, përmes një debati të fortë parlamentar, arriti të sanksiononte në ligj të drejtën e bektashizmit për t’u organizuar si komunitet fetar më vete.
Debati u zhvillua në Këshillin Kombëtar më 1923.
Debati për ligjin mbi komunitetet fetare (Statuti i Komuniteteve Fetare) ishte një nga debatet më domethënëse, sepse prekte drejtpërdrejt raportin midis shtetit laik dhe organizimit institucional të fesë. Thelbi i debatit lidhej me nenin 2 të projektligjit: a duhej ligji të përmendte shprehimisht komunitetet kryesore fetare që ekzistonin de facto në Shqipëri — sunizmin, bektashizmin, ortodoksinë dhe katolicizmin — apo duhej të adoptohej një formulë e përgjithshme, që të përfshinte çdo fe, sekt apo besim pa emërtim të veçantë.
Qeveria, e mbështetur nga figura si Rauf Fico, argumentonte se formulimi i përgjithshëm garantonte më mirë lirinë e ndërgjegjes dhe shmangte kufizimet e panevojshme ligjore. Sipas këtij argumenti, ligji duhej të mbulonte jo vetëm fetë ekzistuese, por edhe çdo besim të mundshëm që mund të shfaqej në të ardhmen. Formula e propozuar ishte: “Të gjitha fetë, besimet e sektet mund të organizohen në një shoqatë fetare si mbas rregullave kanonike të veta.” Kjo konsiderohej nga qeveria si mënyra më liberale dhe më fleksibël për të ruajtur neutralitetin e shtetit ndaj fesë.
Ali Këlcyra ishte partizan i përmendjes shprehimisht në ligj të komuniteteve fetare që ekzistonin de facto në Shqipëri. Mehdi Frashëri e mbështeti fort. Të dy kërkonin që ligji të mos injoronte realitetin konkret shqiptar, sidomos statusin e veçantë të bektashinjve. Frika kryesore ishte se një formulim tepër i përgjithshëm mund të lejonte interpretime administrative ose politike që, në praktikë, do të nënvlerësonin apo madje mohonin identitetin juridik të bektashizmit si komunitet më vete.
Ali Këlcyra mbajti një nga ndërhyrjet më të artikuluara dhe më politike në këtë debat, duke argumentuar se liria reale garantohej vetëm kur ligji njihte qartë subjektet ekzistuese fetare. Sipas tij, problemi nuk ishte liberalizmi, por rreziku që formulat e paqarta të krijonin interpretime arbitrare.
Ali Këlcyra: Z. Kryetar! …
Disa kohë ma parë, kur u bisedue Statuti mbi pikën fetare, mbi lirinë e ndërgjegjës u tha se një pakicë e popullit asht mësue me iu bindë shumicës. E se po ta studiojmë në shpirt të edhe kundërshtimin e sotshëm, do të konstatojmë se do të thotë se pakica e bektashivet duhet t’i bindet shumicës d.m.th. sunizmit. Neve si deputetë e Shqipnis e si përfaqësuesit e atij populli protestojmë rrebtësisht, se në Shqipnin e lirë s’ka ndonji pakicë që i bindet shumicës.
Zotnija e tij thotë se feja myslimane ka shumë sekte, kjo nuk asht e vërtetë.
Edhe katholikët, protestantët e orthodoksët janë krishtër, po kurr Z. D. Mjeda nuk do të pranojë që këto të marrin pjesë në një xhemet.
Z. Salih Vuçiterni mund ta mbajë mend telegramin që i kemi drejtue kur ishte tue u ba mbledhja muhamedane tue iu thanë se në qoftë se jemi mbledhë si mysliman nuk keni të drejtë të mblidheni pa na thirrë edhe ne, po në asht se jeni mbledhë si sunizëm, atëherë ju urojmë punë të mara.
Neve me caktimin e kjartë këtij artikulli duem të mbrojmë të drejtat e bektashizmes, pse në Shqipni nuk ka ndonji pakicë që duhet t’i bindet shumicës e se lirija e ndërgjegjës asht e sigurueme.
Nuk ka asnji arsye që Zotnija e tyne duen ta lanë t’errët ket artikull e se e vetmja arsye asht, pse nuk duen të njofin indipendencën e plotë të komunitetit të Bektashivet.
Këlcyra i referohej edhe raportit të Sederholmit për bektashizmin dhe përdorte vlerësimin e një të huaji për të goditur kundërshtarët e njohjes së tij:
“Kur një i huej nuk e mohon individualitetin e këtyne, si mundet një deputet shqiptar t’ia mohojë? […] Bektashitë kërkojnë njohjen e individualitetit të tyne zyrtarisht që i asht kenë mohue në kohë të Turqis, edhe Zotnit e tyne nuk kanë aspak të drejtë t’ia mohojnë.”
Argumenti merrte edhe një dimension kombëtar. Këlcyra kujtonte kontributin e bektashinjve ndaj shtetit shqiptar dhe kërkonte shprehimisht që ligji t’u njihte pavarësinë institucionale:
“Tue bisedue me Dervishët e Baballarët këto kanë kërkue që e drejta e individualitetit të tyne t’u njihet zyrtarisht, dhe këtë e kemi për detyrë edhe pse duhet t’i jemi mirënjohës atyne për shërbimet e mdhaja që i kanë ba bektashit Shtetit Shqiptar.”
Dhe e përfundonte kërkesën:
“Në asht se nuk doni t’emnohen fetë tjera, na sa për bektashizmen n’emën të zgjedhësavet tonë kërkojmë që në kët ligjë të thuhet shkoqur, që kleri i bektashizmes formon një kler indipendent.”
Kjo ishte goditja kryesore logjike e tij ndaj projektit qeveritar. Sipas Ali Këlcyrës, vetë qeveria e njihte realitetin e komuniteteve fetare, por, në momentin e formulimit ligjor, përpiqej ta zëvendësonte atë me një abstraksion juridik.
Një tjetër element i rëndësishëm në argumentin e tij ishte mbrojtja e statusit të veçantë të bektashinjve, jo vetëm si çështje juridike, por edhe kombëtare. Ai e shihte bektashizmin si pjesë të identitetit politik e kulturor shqiptar dhe kundërshtonte çdo tentativë për ta tretur atë brenda sunizmit. Fjalia “Në Shqipnin e lirë s’ka ndonji pakicë që i bindet shumicës” përmbledh në një masë të madhe filozofinë politike që ai mbronte në këtë debat.
Shteti shqiptar, sipas kësaj logjike, nuk duhej të garantonte vetëm tolerancën fetare, por edhe njohjen e barabartë dhe dinjitoze të secilit komunitet. Pyetja juridike ishte e qartë: a duhej të njiheshin degët kryesore të myslimanizmit dhe krishterimit si subjekte të organizuara dhe të pavarura juridikisht?
Pikërisht këtu Ali Këlcyra arrin të imponojë formulimin e tij.
Debati ishte i ndërlikuar. Salih Vuçiterni insistonte se struktura e fesë myslimane përbëhej nga degë të ndryshme — sunizëm, bektashizëm, rufaizëm, kadirizëm etj. — ndërsa deputetë si Visar Xhuvani dhe Mehdi Frashëri paralajmëronin se Parlamenti rrezikonte të hynte në çështje teologjike që nuk i takonin.
Ali Këlcyra e nxori debatin pikërisht nga ky kurth teologjik. Për të, çështja nuk ishte nëse bektashizmi ishte “degë” apo “fe më vete” në kuptimin doktrinar. Çështja ishte nëse shteti shqiptar do ta njihte si një entitet juridik të pavarur. Ligji nuk po organizonte “myslimanizmin” si një trup të vetëm; ai po rregullonte marrëdhëniet juridike të komuniteteve konkrete me shtetin.
Më tej, Këlcyra propozoi formulimin që do të fitonte në fund:
“Ç’do degë e myslimanizmës, si synizma, bektashizma, rufaizma e tjerat, ashtu edhe ç’do degë e krishtenizmës si katholiçizma, orthodoxizma, protestantizma, si edhe të gjithë degat e ç’do feje tjetër, mund t’organizohet në nji shoqiatë fetare indipendente njena prej tjetrës, si mbas rregullave të veta kanonike.”
Ky ishte momenti vendimtar i debatit.
Argumenti juridik i Këlcyrës ishte se termat “krishtenizëm” dhe “myslimanizëm” përfaqësonin kategori të gjera fetare dhe jo persona juridikë. Subjektet konkrete, të afta për t’u organizuar dhe për të pasur marrëdhënie juridike me shtetin, ishin degët e tyre:
“Tue qenë se si Krishtenizma ashtu edhe Muslimanizma nuk formojnë nji person juridik, të caktohet mirë e të vehet ‘degët e ç’do feje’.”
Dhe e çonte argumentin deri te pyetja praktike që ishte në zemër të gjithë debatit:
“Muslimanë janë, po tue qenë se janë nji degë e veçantë duhet të dijmë se ç’ relacione do të kenë me qeverin nga pikpamja juridike. Në kët ligjë nuk asht tjetër, veç se ç’do komunitet të dijë se ç’relacione do të ketë me qeverin. E pse mos të vehet Bektashizma?”
Në fazën finale, debati u zhvendos te termi “rregullave kanonike”. Edhe këtu Ali Këlcyra shfaqi kujdes juridik, duke paralajmëruar rrezikun e një interpretimi arbitrar që mund të përdorej më vonë kundër autonomisë së komuniteteve.
Në fund erdhi votimi. Propozimi i Salih Vuçiternit ra, duke marrë vetëm 12 vota, ndërsa propozimi i Ali Këlcyrës mori 26 vota dhe u pranua. Procesverbali e shënon qartë:
“Këndohet proponimi i Z. A. Këlcyrës…”
“Ngrehin dorën 26 vetë e pranohet.”
Kjo shënonte fitoren politike të Ali Këlcyrës në këtë debat. Në fund u miratua formula:
“Çdo degë e Myslimanizmës, si Synizma, Bektashizma, Rufaizma e tjerat, ashtu edhe çdo degë e Krishtenizmës si Katholicizma, Orthodoksizma, Protestantizma si edhe të gjithë degat e çdo feje tjetër, mund t’organizohet në nji shoqiatë fetare indipendente njena prej tjetrës…”
Fitorja e Ali Këlcyrës ishte e rëndësishme në disa nivele. Ajo i dha bektashizmit bazën ligjore për t’u organizuar në mënyrë të pavarur dhe jo për t’u tretur juridikisht brenda sunizmit. Njëkohësisht krijoi një model pluralist të organizimit fetar në Shqipëri, ku degët e feve mund të organizoheshin si subjekte autonome në marrëdhëniet e tyre me shtetin. Dhe, në planin politik, tregoi peshën parlamentare të Këlcyrës: megjithëse deputet i pakicës, ai arriti të impononte jo vetëm argumentin e tij politik dhe juridik, por edhe formulimin konkret të dispozitës që mori shumicën e votave.
E gjithë kjo ndodhte përpara se qendra botërore e bektashizmit të zhvendosej në Shqipëri; në atë kohë ajo ndodhej ende në Turqi.
Sot në politikën shqiptare ka ende një politikë diskriminuese ndaj bektashinjve. Dhe pse janë feja me më shumë kontribute patriotike në historinë e Shqipërisë, pasi janë të vetmit klerikë që nuk varen nga vende fqinje, diskriminimi ndaj tyre vazhdon dhe politikanët shqiptarë, kryesisht të linjës otomane, vazhdojnë të mbrojnë vendimet e kohës së komunizmit që zhbëri kuadrin ligjor të organizimit të bektashinjve njësoj si komunitetet e tjera fetare në Shqipëri.
Madje, disa guxojnë ta quajnë dhe tradhti kombëtare organizimin më vete të bektashinjve, pasi, sipas tyre, bie ndesh me komunitetet e tjera fetare, për të cilat duhet të marrin leje ose në Stamboll, ose në Athinë, ose në Vatikan.
Burimi: Bisedimet e Këshillit Kombëtar, 14 maj 1923.
