Nisma e Kryetarit të Gjykatës së Lartë për ndryshimin e pjesshëm të praktikës unifikuese të vitit 2011 mbi masat e sigurimit personal synon të rishikojë një nga standardet më të rëndësishme të praktikës penale shqiptare, e që ka të bëjë me mënyrën se si gjykatat vendosin dhe arsyetojnë masën më të rëndë të sigurimit, “arrestin në burg”.
Në thelb, dokumenti propozon që Kolegjet e Bashkuara të rishqyrtojnë disa prej tezave kryesore të vendimit unifikues nr.7 të vitit 2011, i cili për më shumë se një dekadë ka shërbyer si udhërrëfyes për gjykatat në vendimmarrjen mbi kufizimin e lirisë personale.
Çfarë synon të ndryshojë nisma
Sipas analizës së paraqitur në vendimin e ndërmjetëm, disa formulime të vendimit unifikues të vitit 2011 konsiderohen sot problematike, pasi mund të krijojnë një qasje më automatike në caktimin e paraburgimit.
Dokumenti identifikon tre elementë kryesorë të kësaj praktike që kërkojnë rishqyrtim.
Së pari, vendimi unifikues i vitit 2011 kishte pranuar se gjykata, kur vendos masën e “arrestit në burg”, nuk është e detyruar të analizojë në mënyrë të detajuar masat alternative. Mjafton që gjykata të arsyetojë se masa e zgjedhur është e përshtatshme për rastin konkret.
Nisma e re e vë në diskutim këtë qasje, duke ngritur pyetjen nëse një arsyetim i tillë është në përputhje me standardin e proporcionalitetit dhe me karakterin përjashtimor që duhet të ketë paraburgimi.
Së dyti, vendimi i vitit 2011 kishte pranuar se në rastet e krimeve të rënda rrezikshmëria e autorit mund të nxirret edhe nga vetë natyra e veprës penale dhe nga pasojat e saj.
Dokumenti i ri e problematizon këtë qasje, duke ngritur dilemë nëse rreziku për të justifikuar paraburgimin mund të deduktohet vetëm nga natyra e akuzës apo nga rëndësia e saj abstrakte, pa një analizë konkrete të rrethanave të personit dhe të rastit.
Së treti, vendimi i vitit 2011 kishte vendosur një standard sipas të cilit paraburgimi mund të konsiderohej i papërshtatshëm vetëm nëse i pandehuri paraqiste prova pozitive që tregonin mungesën e rrezikut.
Nisma aktuale vë në diskutim këtë standard dhe pyet nëse barra e justifikimit duhet të qëndrojë te i pandehuri apo te autoritetet që kërkojnë kufizimin e lirisë.
Baza ligjore e rishikimit
Rishqyrtimi i praktikës mbështetet në disa zhvillime të rëndësishme që kanë ndodhur pas vitit 2011.
Një element është ndryshimi i Kodit të Procedurës Penale, veçanërisht pas reformave të viteve 2017 dhe 2021. Këto ndryshime kanë përforcuar kërkesën për vendime më të arsyetuara në caktimin e masave të sigurimit.
Sipas dokumentit, neni 228 i Kodit kërkon që rreziku për prishjen e provave apo për pengimin e hetimit të mbështetet në rrethana konkrete fakti dhe të shpjegohet posaçërisht në vendimin e gjykatës.
Ndërkohë, ndryshimet në nenin 244 dhe 245 kanë forcuar detyrimin që gjykatat të japin një vendim të arsyetuar jo vetëm për masën që vendosin, por edhe për arsyen pse masat alternative konsiderohen të papërshtatshme.
Në këtë mënyrë, legjislacioni procedural kërkon një arsyetim më të individualizuar dhe më të kontrollueshëm për çdo vendim që kufizon lirinë personale.
Roli i jurisprudencës së Strasburgut
Një pjesë e rëndësishme e argumentimit mbështetet edhe në standardet e Gjykatës Evropiane për të Drejtat e Njeriut.
Dokumenti i referohet disa vendimeve kundër Shqipërisë, ku Gjykata e Strasburgut ka kritikuar përdorimin e arsyetimeve të përgjithshme për paraburgimin dhe mungesën e analizës konkrete të rrethanave të rastit.
Në këto vendime theksohet se dyshimi i arsyeshëm për kryerjen e një vepre penale nuk mjafton për të justifikuar vazhdimin e paraburgimit. Kufizimi i lirisë duhet të mbështetet në arsye konkrete, të individualizuara dhe të verifikueshme.
Po ashtu, jurisprudenca e Strasburgut kërkon që gjykatat të shqyrtojnë realisht masat alternative dhe jo të kufizohen në deklarime formale se ato janë të papërshtatshme.
Çfarë rezultati synon nisma
Në thelb, nisma synon të rishikojë standardin e vendosur nga vendimi unifikues i vitit 2011 dhe ta përshtasë atë me zhvillimet e reja ligjore dhe me standardet e Konventës Evropiane për të Drejtat e Njeriut.
Qëllimi është që vendimmarrja për paraburgimin të bëhet më e kontrollueshme, më e individualizuar dhe më e përputhshme me parimin se kufizimi i lirisë personale duhet të mbetet një masë përjashtimore.
Nëse Kolegjet e Bashkuara do të pranojnë këtë rishqyrtim, praktika gjyqësore shqiptare mund të kalojë drejt një standardi më të rreptë për përdorimin e “arrestit në burg”, duke kërkuar nga gjykatat një analizë më të thelluar të rrezikut dhe një vlerësim real të alternativave ndaj paraburgimit.
Në këtë kuptim, nisma nuk synon thjesht ndryshimin e një vendimi të vjetër unifikues, por vendosjen e një qasjeje të re në interpretimin e masave të sigurimit personal – një qasje që e vendos në qendër parimin e proporcionalitetit dhe mbrojtjen e lirisë personale./TemA
