Një kandil deti po tërheq vëmendjen e shkencëtarëve për aftësinë e saj të jashtëzakonshme për t’u rikthyer në një fazë më të hershme të jetës. E njohur si Turritopsis dohrnii, kjo specie, e quajtur ndryshe “meduza e pavdekshme”, mund të ripërtërihet në kushte të caktuara, duke u rikthyer nga faza e rritur në një fazë të hershme të zhvillimit.
Sipas BBC, studiuesit po analizojnë mekanizmat gjenetikë dhe qelizorë që mundësojnë këtë proces, me shpresën se zbulimet mund të ndihmojnë në të ardhmen për trajtimin e sëmundjeve që lidhen me plakjen, si dhe në riparimin e indeve të dëmtuara te njerëzit.
Si arrin të rinisë ciklin e jetës?
Brenda një deri në tri ditësh, nga kjo masë zhvillohet një strukturë e quajtur polip, një fazë e hershme e jetës së meduzës. Polipi rritet dhe formon një koloni, nga e cila mund të lindin kandilë të rinj. Në parim, edhe këta mund ta përsërisin procesin e ripërtëritjes.
Më vonë, studiuesit zbuluan se disa qeliza të “meduzës” së rritur mund të ndryshojnë funksion dhe të shndërrohen në lloje të tjera qelizash, të nevojshme për formimin e polipit. Ky proces, i njohur si transdiferencim, është një nga mekanizmat kryesorë që po studiohen për të kuptuar aftësinë e saj për t’u ripërtërirë.
ADN-ja mund të zbulojë sekretin e jetëgjatësisë
Një studim i publikuar në vitin 2022 krahasoi materialin gjenetik të Turritopsis dohrnii me atë të një specieje të afërt, e cila nuk njihet për të njëjtën aftësi ripërtëritjeje.
Rezultatet treguan se “meduza e pavdekshme” kishte më shumë kopje të disa gjeneve që prodhojnë proteina të përfshira në riparimin e dëmtimeve të ADN-së. Studiuesit identifikuan gjithashtu më shumë kopje të gjeneve që ndihmojnë në mirëmbajtjen e telomereve, strukturave mbrojtëse në skajet e ADN-së, të cilat zakonisht shkurtohen me kalimin e moshës.
Këto veçori mund të luajnë rol në aftësinë e saj për t’u ripërtërirë dhe për t’i rezistuar plakjes. Megjithatë, shkencëtarët theksojnë se kërkimet janë ende në fazat e hershme dhe se nuk dihet nëse këta mekanizma mund të përdoren në mënyrë të sigurt te njerëzit.
Qëllimi nuk është që njerëzit të kthehen në një fazë foshnjore, por të kuptohet nëse qelizat dhe indet mund të nxiten të rifitojnë disa nga karakteristikat e tyre më të reja. Në të ardhmen, kjo mund të ndihmojë në përshpejtimin e shërimit të plagëve, riparimin e indeve pas goditjeve në tru ose infarktit dhe, potencialisht, në trajtimin e dëmtimeve që lidhen me humbjen e shikimit apo sëmundje neurodegjenerative si Alzheimeri.
Michael Koldobskiy, onkolog pediatrik dhe studiues në Universitetin Johns Hopkins, shprehet se kuptimi i mekanizmave që këto organizma kanë zhvilluar gjatë miliona viteve mund të sjellë përfitime të rëndësishme për mjekësinë. Megjithatë, zbatimi i tyre te njerëzit mbetet një sfidë e madhe.
Pse meduza nuk është vërtet e pavdekshme?
Pavarësisht emrit, Turritopsis dohrnii nuk është e paprekshme nga vdekja. Studiuesit kanë vërejtur se disa individë nuk arrijnë të ripërtërihen, ndërsa ende nuk dihet nëse ekziston një kufi për numrin e herëve që mund ta përsërisin këtë proces.
Edhe mbijetesa e tyre në natyrë varet nga shumë faktorë. Mungesa e planktonit, grabitqarët dhe algat që mbulojnë kolonitë mund të përbëjnë kërcënim për këto krijesa. Për më tepër, mbajtja e tyre për periudha të gjata në laborator është e vështirë, pasi duket se kanë nevojë për kushte të veçanta për të mbijetuar.
Studiuesja Maria Pascual-Torner, e cila mori pjesë në kërkimin e vitit 2022, thekson se aftësia për t’u ripërtërirë nuk e bën këtë specie të pathyeshme. Edhe pse mund të shmangë vdekjen e shkaktuar nga plakja nëpërmjet rikthimit në një fazë të hershme të jetës, ajo mbetet e cenueshme ndaj rreziqeve të mjedisit.
Për shkencëtarët, kjo specie përfaqëson një mundësi të veçantë për të kuptuar më mirë procesin e plakjes dhe mënyrat se si qelizat mund të riparojnë veten. Edhe pse zbulimet mund të hapin rrugë të reja për trajtimin e sëmundjeve të moshës, nevojiten ende shumë kërkime përpara se këto mekanizma të mund të përdoren në mjekësinë njerëzore.
