Preç Zogaj ka qenë i ftuar në emisionin “Të Paekspozuarit” në MCN TV, për të folur për kolosin e letrave shqipe, Ismail Kadare, i cili u nda nga jeta ditën e sotme (1 Korrik), në moshën 88 vjeçare.
Zogaj tha se Kadare, është nga ata shkrimtarë, vepra e të cilit do të jetojë në dekadat dhe shekujt e ardhshëm.
Sipas Zogajt, letërsia e Kadaresë, u bë ajo që është sot, për shak të përdorimit të alegorisë, një stil i nevojshëm për shkak të jetesës në diktaturë.
“Vepra e çdo shkrimtari i nënshtorhet gjyqit të pamëshirshëm të kohës. Por koha është ajo që seleksionon. Kushdo që do të trokasë në dekadat dhe shekujt e ardhshëm, te historia e letërsisë shqipe, sigurisht do të takohet me veprën e Kadaresë. Përtej dhuntisë, letërsia e Kadaresë u bë kjo që është, sepse përdori si pak kush alegorinë, në kushtet e tiranës, për të përçuar të vërteta që nuk thuheshin dot.
Kemi Nëpunësin e Pallatit të Ëndrrave, alegori me Komitetin Qëndror. Apo novela Piramida, një alegori e drejtpërdrejt me piramidën e Hoxhës, metaforë e mundimit njerëzor për t’ju flijuar përjetësisë së diktatorit. Këto janë tema të mëdha. Për mendimin tim, ai në veprën e tij na krijoi Shqipërinë para osmane.
Është provokacion i madh që shkrimtari pa e thënë, i bën regjimit. Kadare solli një ndriçim arbnor, që krijonte kontrastin me Shqiëprinë e mbyllur. Kemi Kronikë në Gur, është një çudi e madhe. Kadare është, po të bëjmë një krahasim, me atë që prodhon një vend, është marka “Made in Albania” në letërsi. Ai hyri në tregun e huaj, pikë së pari për vlerat estetike që ka vepra e tij. Letërsia gjithmonë e ka sekretin te bukuria e të shkruarit.
Kadare është usta i të shkruarit. Kam patur shumë miq në Francë dhe e kanë lexuar kryesisht për shkak të kënaqësisë estetike që i jepte teksti i tij. Sa i përket subjektit, Kadare i fron lexuesit perëndimor, një përgjigje të raportit midis lirisë së brendshme krijuese, me tiraninë.
Kjo është një temë që intrigon dhe tërheq lexuesit kudo në botë. Si ja del shkrimtari në tirani? Dhe nuk ka shumë përgjigje.
Vjen Kadare dhe jep një përgjigje origjinale për këtë pyetje të vjetër, e cila nuk është as epike, por as komformiste. Gjen një mënyrë se si përcjell nga “Kështjella e Tartarëve”, disa subjekte që e ndriçojnë mendjen e njeriut se si liria krijuese, është përtej regjimeve. Kjo është e thjeshtë për t’u thënë, por për tu sendërtuar, kërkon debat të madh.
Polemikat që ka provokuar vepra e Kadaresë, kritizerët e kanë parë në mënyrë shumë skematike, që ai shkroi në diktaturë”, tha ndër të tjera Zogaj.
/a.r
