Sfida e kohës sonë nuk është të shpikim parime të reja, por të realizojmë plotësisht ato që tashmë janë pranuar. Sepse barazia, për të qenë autentike, nuk duhet vetëm të shpallet. Ajo duhet të zbatohet, të përjetohet, të mbrohet çdo ditë dhe te avancohet
Nga Prof. Dr. Skender ASANI
Historia politike e shqiptarëve në hapësirën e ish-Jugosllavisë dhe në realitetin post-jugosllav dëshmon një ligjshmëri të përsëritur: tensionet më të thella shoqërore nuk lindin domosdoshmërisht nga mungesa e normave juridike, por nga hendeku i vazhdueshëm ndërmjet shpalljes së tyre dhe zbatimit real. Pikërisht në këtë hapësirë të ndërmjetme aty ku barazia mbetet e premtuar, por jo e jetuar formësohen pakënaqësitë strukturore, mobilizimet qytetare dhe, në raste të caktuara, krizat politike me pasoja afatgjata.
Në një lexim kritik dhe historik të evolucionit kushtetues në ish-Jugosllavi, demonstratat gjithëpopullore shqiptare të vitit 1968 shfaqen si një moment themelor i vetëdijes politike dhe i artikulimit të kërkesës për barazi kushtetuese, subjektivitet politik dhe njohje të plotë juridiko-institucionale të shqiptarëve brenda rendit federativ. Këto lëvizje, larg të qenit thjesht reagime spontane ndaj padrejtësive të kohës, përfaqësuan një mobilizim të organizuar me vizion të qartë politik, i cili ushtroi presion të drejtpërdrejtë mbi strukturat federale dhe u shndërrua në një katalizator të reformave kushtetuese që kulmuan me miratimin e Kushtetutës së vitit 1974. Kjo kushtetutë, ndonëse përbënte një moment kyç në avancimin formal të pozitës së njësive federale dhe krahinave autonome, duke krijuar një kornizë më të gjerë për afirmimin e identiteteve kolektive dhe zgjerimin e të drejtave të komuniteteve jo-dominante, veçanërisht të shqiptarëve, mbeti e kufizuar nga një arkitekturë politike që, pavarësisht decentralizimit nominal, ruante mekanizma të fuqishëm të kontrollit qendror. Për rrjedhojë, ajo shënoi një avancim të rëndësishëm në planin juridik dhe simbolik, por jo realizimin e plotë të aspiratave kombëtare shqiptare, pasi të drejtat e sanksionuara formalisht shpesh kanalizoheshin përmes filtrave selektivë, duke prodhuar një realitet ku emancipimi institucional mbeti i pjesshëm, i kushtëzuar dhe vazhdimisht i varur nga balancat e brishta të rendit federativ.
Kjo kontradiktë ndërmjet normës dhe praktikës krijoi një akumulim të heshtur pakënaqësish, i cili shpërtheu në mënyrë të artikuluar në Demonstratat studentore të vitit 1981. Ato nuk ishin një episod i izoluar i revoltës rinore, por një ndërhyrje politike me karakter sistemik. Në thelb, ato shprehën refuzimin e një modeli ku barazia ekzistonte në tekstin kushtetues, por mungonte në përvojën konkrete të qytetarëve. Ishin një thirrje për harmonizimin e rendit juridik me realitetin shoqëror dhe për transformimin e një barazie deklarative në një barazi substanciale.
Ky model i “barazisë së kushtëzuar” nuk i përket vetëm së kaluarës. Ai gjen një reflektim të qartë edhe në Maqedoninë e Veriut pas Marrëveshjes Kornizë të Ohrit. Në planin normativ, kjo marrëveshje përfaqëson një nga instrumentet më të avancuara të paqes, të ristrukturimit demokratik dhe të garantimit të të drejtave kolektive në rajon. Ajo vendosi themelet për një shtet më përfshirës, duke afirmuar përdorimin zyrtar të gjuhës, përfaqësimin proporcional dhe decentralizimin institucional.
Në këtë arkitekturë të re kushtetuese, gjuha shqipe zë një vend qendror. Përdorimi i saj zyrtar nuk është thjesht një çështje simbolike apo procedurale; ai përfaqëson njohjen substanciale të pluralitetit real të shtetit dhe një instrument themelor për ndërtimin e barazisë efektive. Evoluimi gradual i statusit të saj drejt konsolidimit të plotë si gjuhë e barabartë në të gjitha nivelet e organizimit shtetëror do të përbënte jo vetëm përmbushjen e frymës së Marrëveshjes së Ohrit, por edhe një hap vendimtar drejt forcimit të kohezionit qytetar, stabilitetit institucional dhe karakterit autentikisht multietnik të shtetit.
Megjithatë, si në shumë procese post-konfliktuale, realiteti ka mbetur shpesh prapa normës. Implementimi i të drejtave të garantuara ka qenë i fragmentarizuar, i pabarabartë dhe, jo rrallë, i penguar nga kalkulime politike afatshkurtra apo nga mungesa e vullnetit të qëndrueshëm institucional. Kjo ka prodhuar një situatë paradoksale: të drejtat ekzistojnë si potencial juridik, por ende nuk janë materializuar plotësisht si realitet funksional i përditshëm.
Në këtë kontekst, protestat e fundit studentore për afirmimin e të drejtave arsimore, veçanërisht kërkesa që provimi i jurisprudencës të zhvillohet në gjuhën shqipe, duhet të kuptohen si pjesë e një vazhdimësie historike dhe si shprehje e një vetëdijeje të pjekur qytetare. Kjo nuk është një kërkesë për privilegj, por për ushtrimin e një të drejte të garantuar nga rendi kushtetues dhe nga fryma normative e Marrëveshjes së Ohrit. Në thelb, është një kërkesë për koherencë ndërmjet premtimit juridik dhe zbatimit institucional.
Këto mobilizime tejkalojnë kufijtë e një çështjeje të ngushtë akademike. Ato shërbejnë si indikatorë kritikë të shkallës së funksionalitetit të modelit multietnik dhe të kapacitetit të institucioneve për të përkthyer parimet kushtetuese në realitet të prekshëm. Ato nxjerrin në pah tensionin ndërmjet barazisë deklarative dhe barazisë së jetuar, duke rikujtuar se drejtësia arsimore është një komponent thelbësor i qytetarisë së barabartë.
Pikërisht këtu qëndron rëndësia e momentit aktual. Mënyra se si institucionet do t’u përgjigjen këtyre kërkesave do të shërbejë si një test për maturinë demokratike të shtetit. Një përgjigje që vonon, relativizon ose minimizon të drejtat e garantuara rrezikon të riprodhojë ciklin historik të premtimeve të parealizuara një cikël që në Ballkan ka prodhuar shpesh destabilitet dhe polarizim.
Roli i bashkësisë ndërkombëtare, si garantuese e Marrëveshjes së Ohrit, mbetet në këtë kontekst thelbësor. Përgjegjësia e saj nuk kufizohet në mbikëqyrje pasive apo në deklarata mbështetëse. Ajo kërkon angazhim aktiv për të siguruar që marrëveshjet paqësore të mos mbeten dokumente simbolike, por të funksionojnë si instrumente të gjalla të transformimit demokratik. Mbështetja ndërkombëtare duhet të shoqërohet me mekanizma efektivë monitorimi, inkurajimi dhe, kur është e nevojshme, ndërhyrjeje diplomatike parandaluese.
Kjo është veçanërisht e rëndësishme në një kohë kur stabiliteti i Ballkanit mbetet i lidhur ngushtë me respektimin e marrëveshjeve themelore dhe me ruajtjen e ekuilibrave ndëretnikë. Çdo relativizim i detyrimeve të marra, çdo përpjekje për të zbehur standardet e vendosura, nuk përbën vetëm një çështje të brendshme politike; ai ka implikime më të gjera rajonale dhe gjeopolitike.
Maqedonia e Veriut ndodhet sot përballë një prove të rëndësishme politike dhe institucionale. Suksesi i saj nuk do të matet vetëm me ruajtjen e stabilitetit formal, por me aftësinë për të ndërtuar një rend ku barazia të mos mbetet një koncept abstrakt, por një realitet i prekshëm, funksional dhe i garantuar për të gjithë qytetarët.
Historia na mëson se të drejtat e pambështetura nga zbatimi mbeten të brishta. Ajo na kujton se kur premtimet kushtetuese mbeten të papërmbushura, kërkesat për drejtësi rikthehen me forcë në hapësirën publike. Demonstratat e vitit 1981 mbeten një kujtesë e fuqishme e kësaj të vërtete historike. Ato dëshmojnë se kur barazia bllokohet në tekst, ajo rikthehet si kërkesë në rrugë.
Prandaj, sfida e kohës sonë nuk është të shpikim parime të reja, por të realizojmë plotësisht ato që tashmë janë pranuar. Sepse barazia, për të qenë autentike, nuk duhet vetëm të shpallet. Ajo duhet të zbatohet, të përjetohet, të mbrohet çdo ditë dhe te avancohet.
Shkup, 27 prill 2026
