Nga Baton Haxhiu
Pjesa e dytë
“The Albanian Files” nuk dokumenton vetëm arkitekturën e Shqipërisë. Ai dokumenton mënyrën se si lind një ide, si ndryshon një peizazh dhe si ndërtohet një qytet shumë kohë përpara se të derdhet kubiku i parë i betonit.
Nëse pjesa e parë e këtij libri i takon debatit publik, pjesa e dytë i takon arkitektëve. Pikërisht këtu libri ndryshon ritmin. Zhurma mbetet jashtë. Faqet mbushen me skica, makete, shënime, fotografi, ese dhe reflektime. Nuk ke më përshtypjen se po lexon një botim institucional. Të krijohet ndjesia se ke hyrë në studiot ku lindin qytetet.
Dhe pikërisht këtu libri zbulon vlerën e tij më të madhe.
Ne jemi mësuar të admirojmë vetëm ndërtesën e përfunduar. E fotografojmë, e komentojmë, e pëlqejmë ose e refuzojmë. Por shumë rrallë pyesim se si lindi ajo. Çfarë dyshimesh pati arkitekti? Sa herë u fshi një vijë? Sa herë u ndryshua një hyrje, një shesh, një pemë, një dritare? Sa herë një projekt u rrëzua për të rilindur më i mirë?
Ky libër nuk fillon aty ku përfundojnë ndërtesat. Libri fillon aty ku lind mendimi. Prandaj, ndoshta fjalia që e përmbledh më mirë është kjo: Një ndërtesë është fundi i një procesi. Ky libër dokumenton fillimin e tij.
Dhe kjo e dallon nga pothuajse çdo botim tjetër për arkitekturën që kam pasur në dorë sepse gati në shumë libra sheh rezultatin, kurse në këtë libër sheh inteligjencën që prodhoi rezultatin.
Prandaj nuk është e rastësishme që faqet më mbresëlënëse nuk janë domosdoshmërisht fotografitë e ndërtesave të përfunduara. Janë skicat me laps. Janë vizatimet e para. Janë korrigjimet. Janë maketet. Janë ato vijat e pasigurta që askush nuk kishte ndërmend t’i botonte si art, por që në fund rezultojnë të jenë arti më i madh i librit.
Sepse ato nuk janë bërë për t’u admiruar. Janë bërë për të menduar, sepse në kohën tonë jemi mësuar të konsumojmë vetëm produktin përfundimtar. Ky libër na detyron të kthehemi në momentin kur asgjë nuk ishte e sigurt. Kur qyteti nuk ishte ende qytet. Kur ndërtesa nuk ishte ende ndërtesë. Kur gjithçka varej nga një laps mbi një letër të bardhë.
Ky është ndoshta mësimi më i bukur që të jep libri. Një qytet nuk lind nga betoni. Ai lind nga mendimi.
Nga mijëra vendime të vogla që askush nuk i sheh më kur ndërtesa përfundon. Nga një vijë që zhvendoset disa centimetra. Nga një pemë që vendoset të mos pritet. Nga një shesh që zgjerohet sepse dikush beson se qytetet ndërtohen për njerëzit dhe jo për makinat. Nga një fasadë që nuk kërkon të dominojë peizazhin, por të dialogojë me të.
Asnjë nga këto vendime nuk bëhet lajm. Por pa to nuk do të kishte qytet. Dhe pikërisht këtë arrin të dokumentojë The Albanian Files.
Një tjetër meritë e madhe e librit është se ai nuk e kufizon rrëfimin te Tirana. Në fillim edhe unë mendova se ky ishte një libër për transformimin e kryeqytetit. Por sa më shumë ecja nëpër faqe, aq më tepër kuptoja se tema është më e madhe.
Ky është një libër për Shqipërinë. Për territorin. Për peizazhin. Për bregdetin.
Për mënyrën se si një vend i vogël u bë një laborator ku disa nga arkitektët më të rëndësishëm të botës vendosën të eksperimentojnë, të provojnë, të dështojnë, të korrigjojnë dhe, në fund, të ndërtojnë.
Kur lexon reflektimet e Álvaro Sizës, të Bjarke Ingels, të Pablo Bofill, të Andrea Caputos dhe të tjerëve, kupton se askush prej tyre nuk ka ardhur këtu vetëm për të projektuar një ndërtesë. Ata kanë ardhur për të kuptuar një vend. Për të hyrë në dialog me historinë, me dritën, me relievin, me kujtesën dhe me njerëzit.
Kjo është arsyeja pse ky libër nuk ka vetëm fotografi. Ka ese. Ka mendime.
Ka dilema. Ka filozofi. Ka pyetje që mbeten të hapura.
Andrea Caputo shtron një pyetje që, në të vërtetë, shkon shumë përtej arkitekturës: çfarë mbetet nga territori fillestar kur mbi të ndërtohet një qytet i ri?
Kjo nuk është më vetëm pyetje për urbanistët. Është pyetje për të gjithë ne.
Sepse çdo shoqëri moderne përballet me të njëjtën dilemë: si të ndryshojë pa humbur kujtesën. Dhe pikërisht këtu libri fiton një dimension tjetër.
Ai nuk është më kronikë e ndërtesave.
Është kronikë e një transformimi kulturor.
Ndoshta kjo është arsyeja pse polemikat që shoqëruan botimin e tij më duken sot shumë më të vogla sesa vetë libri.
Jam i bindur se pas dhjetë apo njëzet vitesh askush nuk do t’i kujtojë debatet televizive, statuset në rrjetet sociale apo zemërimet politike që e shoqëruan daljen e tij.
Por libri do të vazhdojë të jetë aty. Në bibliotekën e një studenti. Në studion e një arkitekti. Në tavolinën e një studiuesi.
Sepse librat e rëndësishëm nuk jetojnë me ritmin e politikës. Ata jetojnë me ritmin e kohës.
Politika prodhon debate që zgjasin një javë kurse Arkitektura prodhon qytete që zgjasin një shekull.
Por librat e mëdhenj bëjnë diçka edhe më të rëndësishme. Ata ruajnë kujtesën e mënyrës se si ai shekull u mendua përpara se të ndërtohej.
Dhe pikërisht për këtë arsye, “The Albanian Files” nuk është një libër që kërkon ta bindë lexuesin të admirojë ndërtesat. Ai e fton të admirojë diçka shumë më të rrallë: inteligjencën, dyshimin dhe procesin krijues që i bënë ato të mundura.
Një mendim i fundit më mbeti gjatë gjithë leximit.
Ndoshta ky është libri i parë ku Shqipëria nuk rrëfehet nga politikanët, as nga historianët, as nga publicistët. Ajo rrëfehet nga arkitektët. Nga njerëz që e lexojnë një vend përmes dritës, hapësirës, peizazhit dhe jetës së përditshme. Dhe pikërisht për këtë arsye ky libër do të mbetet. Sepse nuk dokumenton vetëm atë që është ndërtuar. Dokumenton mënyrën se si një brez vendosi të imagjinojë të ardhmen, shumë kohë përpara se ajo të merrte formë në gur, në çelik dhe në beton. Kjo është vlera e tij e vërtetë. Dhe kjo është arsyeja pse ai meriton të lexohet me të njëjtin durim me të cilin janë vizatuar skicat e para të çdo ndërtese që ai ruan.
