(Si lufta e Izraelit dhe SHBA-së kundër Iranit po gjynjëzon sot ekonominë botërore)
Nga Eljanos Kasaj*
Që prej fillimit të operacioneve ushtarake izraelito-amerikane kundër Republikës Islamike të Iranit më 28 shkurt 2026, të inicuara prej qeverisë ultranacionaliste të Kryeministrit izraelit Benjamin Netanjahu, situata në Lindjen e Mesme duket gjithmonë e më shumë në prag të një eskalimi total, i cili duket se ka për të pasur pasoja katastrofale për ekonominë globale, sot të drobitur prej katër viteve të konfliktit të aramtosur ruso-ukrainas, sanksioneve unilaterale të Brukselit kundër Moskës dhe “luftës tarifore”midis Shteteve të Bashkuara dhe shteteve mardhëniet me të cilat Uashingtoni sot i ka quajtur si historikisht asimetrike (ironikisht shumica e të cilave janë aleatë historikë të SHBA-së), duke sjellë atë që shumë ekspertë e kanë qujatur si një fazë të re “satnjacioni ekonomik global” dhe ndoshta një “krizë të re financiare”, e cila ka për të impaktuar ekonomitë e shumë vendeve kyçe në tregun ndërkombëtar dhe ngadalësuar ndejshëm rritjen e ekonomisë globale.
Kostot ekonomike dhe ushtarake të SHBA-së dhe vendeve të rajonit
Gjatë një interviste për Agjencinë Telegrafike të Lajmeve Ruse (TASS), eksperti tajlandez në marrëdhëniet ndërkombëtare dhe lektor në Institutin e Studimeve të Paqes të Universitetit Princ të Songkla-s, Rustam Wansu, ka thënë se nëse konflikti i armatosur do të vijoj të zgjatet, kostoja e tij mund të bëhet “jashtëzakonisht e lartë” për Uashingtonin dhe aleatët e tij.
Ndërsa siç ka raportuar dhe Financial Times, duke cituar kreun e kërkimit global në Barclays, Ajay Rajadhyaksha, “një konflikt i zgjatur i armatosur me Iranin mund të ngadalësojë rritjen ekonomike të SHBA-së”, ku “çdo rritje prej 10 dollarësh në çmimin e naftës së papërpunuar Brent mund të ulë rritjen e PBB-së së SHBA-së me 0.1-0.2 pikë përqindjeje gjatë 12 muajve në vijim”.
Por, përveç këtyre dëmeve ekonomike, kostot e pajisjeve ushtarake të përdoruar prej ushtrisë amerikane gjatë operacioneve ushtarake kundër Republikës Islamike të Iranit, duket të jenë një tjetër goditje për buxhetin dhe ekonominë amerikane.
Bazuar në analizën e Agjencisë Turke të Lajmeve Anadolu, gjatë 24 orëve të para të operacioneve ushtarako amerikano-izraelite në Lindjen e Mesme, forcat e armatosura të Shteteve të Bashkuara shpenzuan rreth 779 milionë dollarë(!), të cilat përllogaritet të përbëjnë afërsisht 0.1% të buxhetit të përgjithshëm ushtarak amerikan për vitin 2026.
Ndërsa, siç ka raportuar media amerikane CNN, gjatë 48 orëve të fundit, forcat ushtarake iraniane kanë kryer sulme precize dhe të mirë-kordinuara, ku janë përdorur raketa balistike, hipersonike ose me fluturim të ulët (të tilla si Fateh-110, Qiam-1, Zolfaghar, Soumar, Paveh dhe Hoveyzeh), si dhe me dronë kamikaz (Shahed), të cilat kanë targetuar rreth nëntë baza ushtarake amerikane : katër objekte ushtarake në Kuvajt (Baza Ajrore Amerikane Ali al-Salem), dy në Emiratet e Bashkuara Arabe (Bazat Ajrore Amerikane Al Dhafara dhe Al Minhad) dhe nga një në Irak (Baza Ajrore Amerikane Al-Asad dhe objektet ushtarake në Aeroportin e Erbil), Bahrain (Zyrat Qëndrore të Komandës së Flotës së Pestë Amerikane) dhe Katar (Baza Ajrore Amerikane Al Udeid).
Ndërkaq Shtetet e Bashkuara kanë konfirmuar zyrtarisht humbjen e tre avionëve luftarakë F-15E Strike Eagle, të cilët u qëlluan aksidentalisht nga Mbrojtja Ajrore e Kuvajtit, teksa ishin nisur për të asistuar në operacionet ushtarake izraelito-amerikane kundër Teheranit.
Sipas Agjencisë Telegrafike të Lajmeve Ruse (TASS), bazuar në analizën e Agjencisë së Lajmeve Turke Anadolu dhe në imazhet satelitore, është përllogaritur se dëmet materiale të shkaktuara ushtrisë amerikane janë rreth 1.902 miliard dollarë, ndërsa 6 ushtarë amerikanë kanë humbur jetën në operacionet ushtarke dhe 18 ushtarë janë plagosur rëndë.
Objektiva të sulmeve uraniane kanë qenë edhe dy baza ushtarake evropiane: Cde la Paix (Abu Dhabi), një bazë ajrore detare franceze pranë Portit Zayed u godit nga dronë iranian Shahed, gjithashtu dhe RAF Akrotiri, një nga dy Zonat e Bazave Sovrane të Mbretërisë së Bashkuar në ishullin e Qipros u sulmua nga doronë Shahed.
Sulmet e forcave ushtarake iraniane kanë targetuar gjithashtu edhe objektiva ushtarak, infrastrukturor dhe ekonomik në shtetet arabe aleate të Shteteve të Bashkuara në Gadishullin Arabik: Sulltanatin e Omanit, Emiratet e Bashkuara Arabe, Mbreterinë e Arabisë Saudite, Shtetin e Kuvajtit, Mbretërinë e Bahrain dhe Shtetin e Katarit.
Pesë aeroporte arabe raportuan dëme të konsuderushme infrastrukturore prej sulmeve raketore dhe atyre me dron të ushtrisë iraniane, duke përfshirë Aeroportin Ndërkombëtar Zayed (Abu Dhabi), Aeroportin Ndërkombëtar të Dubait, Aeroportin Ndërkombëtar të Kuvajtit (konkretisht Terminalin 2) dhe Aeroportin Ndërkombëtar të Bahrainit.
Ndërkohë që zjarre u raportuan në Zonën e Industrisë së Naftës Fujairah në Emiratet e Bashkuara Arabe pas sulmeve me dronë dhe në Rafinerinë e Naftës Al-Ahmadi në Kuvajt, ndërsa në Katar prodhimi dhe eksportet e Gazit Natyror të Lëngshëm (LNG) u ndalën pas sulmeve me dronë që goditën impiantet në Mesaieed dhe Ras Laffan. Sulme me dronë pati edhe në një rezervuar karburanti në portin tregtar Duqm të Omanit, duke shkaktuar dëme materiale dhe infrastrukturore.
Sulme ka pasur gjithashtu në qerndra banimi dhe objekte akomoduese (hotele, resorte), si në rastin e Central Erbil Hotel ( Irak), Crowne Plaza Manama (Bahrain), Jumeirah Burj Al Arab dhe Fairmont The Palm (Dubai), ku shpërthime u raportuan edhe në disa grataçiela banimi dhe qebdra financiare.
Impakti në ekonominë globale
Më 4 mars 2026, Trupat e Gardës Revolucionare Islamike (IRGC) të Republikës Islamike të Iranit e shpallën Ngushticën e Hormuzit të mbyllur për të gjithë trafikun detar pas sulmeve ushtarake të kryera nga SHBA-të dhe Izraeli, duke bllokuar kështu një nga arteriet më të rëndësishme të transportit detar, e cila përbën afërsisht 20% të furnizimeve globale me naftë dhe vëllime të konsiderueshme të gazit natyror të lëngshëm (LNG).
Brenda 24 orëve pas mbylljes së Ngushticës, çmimet e naftës bruto Brent u rritën afërsisht me 10-13% në ditët e para të konfliktit, duke u rritur nga afërsisht 70 dollarë në mbi 80 dollarë për fuçi. Ndërsa disa analistë kanë paralajmëruar se një konflikt i zgjatur mund t’i shtyjë çmimet përtej 100 dollarëve ose edhe 120 dollarëve për fuçi (duke shtuar potencialisht 0.8% në inflacionin global).
Ndërsa pas sulmeve ndaj objekteve industriale dhe rafinerive të naftës në Katar, Kuvajt dhe Emiratet e Bashkuara Arabe, çmimet standarde evropiane të gazit natyror u rritën me 40%, ndërsa ato të naftës gjithashtu u rritën ndjeshëm (sidomos në Gjermani me 20% dhe Britaninë e Madhe me 10-15%), duke detyruar disa qeveri që të ndërhynin për të stabilizuar tregun dhe për të mbrojtur qytetarët dhe industritë vendase prej këtij destabilizmi të papritur të tregut global të lëndëve hidrokarbure.
Në të njëjtën kohë shtetet aziatike, të cilët kanë qenë historikisht edhe blerëit dhe konsumatorët më të mëdhenj të gazit dhe produkteve të naftës të prodhuar prej shteteve të Gadishullit Arabik, janë impaktuar jashtëzakonisht që prej fillimit të konfliktit të aramatosur në Lindjen e Mesme, ku sipas analizës së publikuar nga media hongkongase South China Morning Post, çdo rritje e qëndrueshme prej 10 dollarësh për fuçi në çmimet e naftës do ta ulte rritjen e PBB-së së Azisë “drejtpërdrejt” me 20 deri në 30 pikë bazë, ose 0.2 deri në 0.3 pikë përqindjeje.
Aktualisht Bankat Qëndrore në Korenë e Jugut dhe Indi pritet të mbajnë normat e interesit të qëndrueshme për një kohë më të gjatë për të luftuar inflacionin në rritje të nxitur nga çmimet e energjisë, ndonëse Rupia indiane ka rënë me 0.9% në një nivel rekord të ulët kundrejt dollarit amerikan dhe won-i koreanojugor ka rënë poshtë 1500 për dollarë amerikanë për herë të parë që nga kriza financiare e vitit 2009, ndërsa analistët vlerësojnë se inflacioni rajonal mund të rritet me 0.7 deri në 0.8 pikë përqindjeje, ku Tajlanda, Filipinet dhe Singapori shënohen si më të prekshmet për shkak të peshës së konsiderushme të importeve të energjisë (gazit dhe lëndëve hidrokarbure) në ekonomitë e tyre.
Republika Popullore e Kinës dhe Japonia paraqesin dy situata krejtësisht të kundërta, ndonëse për të dyja importet e energjisë prej Lindjes së Mesme përbëjnë një pëqindje të rëndësishme të ekonomine të tyre (95-96% për Japoninë dhe 44-50% për Kinën), bllokada e Ngishticës së Hormuzit e ka goditur rëndë ekonominë e Japonisë ishullore, ku mardhëniet e acaruara të Tokios me fqinjët e saj rajonal (Pekinin, Moskën dhe Phenianin), duket e kanë izoluar Japnoninë prej rrugëve alternative të mbrojtur ekonominë dhe konsumatorët japonez prej rritjes së çmimeve ose inflacionit-ndërkaq, parashikimet për ekonominë kineze duken më shpresdhënëse, ku falë mardhënieve të ngushta me Moskën, Pekini mund të mundohet që të balancojë importet e humbura prej Republikës Islamike të Iranit dhe mbretërive të Gadishullit Arabik, me importet e energjisë ruse (i cili sot aktualisht është i vetëmi furnizues i mundshëm për ekonominë gjigande kineze) dhe me ato të vendeve të Azisë Centrale (Kazahstanit, Uzbekistanit ose Turkmenistanit).
Reagimi ndërkombëtar mbi situatën në Lindjen e Mesme
Kryeministri i Spanjës, Pedro Sánchez, e ka dënuar zyrtarisht operacionin ushtarak amerikan kundër Republikës Islamike të Iranit, duke e quajtur atë një “shkelje të së drejtës ndërkombëtare” dhe një “ndërhyrje ushtarake të pajustifikuar dhe të rrezikshme”. Ndërkohë, pas refuzimit të Madridit për të lejuar Shtetet e Bashkuara të përdorin bazat ushtarake të operuara bashkërisht në Rota dhe Morón për çdo operacion që lidhet me sulmet ndaj Teheranit, afërsisht 15 avionë amerikanë, duke përfshirë anije cisterna për furnizim me karburant nga ajri, u nisën nga bazat spanjolle për në vende të tjera të NATO-s, kryesisht në Bazën Ajrore Ramstein në Gjermani.
Presidenti turk, Recep Tayyip Erdogan, i ka denoncuar operacionet ushtarake amerikano-izraelite si një “shkelje të qartë” të së drejtës ndërkombëtare dhe sovranitetit të shtetit iranian-në të njëjtën kohë, ashtu si Madridi, Ankaraja ka refuzuar përdorimin e hapësirës së saj ajrore ose të Bazës Ajrore Incirlik për operacione sulmuese kundër Republikës Islamike të Iranit.
Presidenti bjellorus Aliaksandr Lukashenka, gjatë një takimi me ambasadorin iranian në Minsk Alireza Sanei, i ka dënuar ashpër operacionet ushtarake kundër Teheranit, duke i quajtur shprehimisht një “sulm të pabesë” të mbështetur nga Shtetet e Bashkuara dhe gjithashtu ka theksuar se vdekjet e “civilëve të pafajshëm, veçanërisht fëmijëve” gjatë sulmeve ishin “absolutisht të papranueshme”.
Sulltanati i Omanit, një ndërmjetësues i hershëm midis Uashingtonit dhe Teheranit, ka lëshuar një dënim të fortë të veprimit ushtarak, duke e etiketuar atë si një akt të paligjshëm agresioni dhe një shkelje të Kartës së OKB-së, e cila ka dëmtuar jashtëzakonisht bisedimet e vazhdueshme të paqes në Gjenevë dhe e ka rritur rrezikun e një konflikti më të gjerë rajonal.
Qeveria kineze ka kritikuar ashpër bombardimet amerikane kundër Teheranit dhe i ka quajtur ato “të papranueshme” dhe një “shkelje flagrante” të Kartës së OKB-së dhe sovranitetit të Republikës Islamike të Iranit, në të njëjtën kohë Pekini ka kërkuar ndërprerjen e menjëhershme të operacioneve ushtarake për të parandaluar një skenar të “ligjit të xhunglës” dhe për të shmangur përshkallëzimin e mëtejshëm rajonal.
Moska e ka dënuar ashpër bombardimet brutale izraelito-amerikane kundër Teheranit dhe popullsisë civile iraniane, duke i quajtur si një shkelje flagrante e së drejtës ndërkombëtare dhe Kartës së OKB-së, njëkohësisht diplomacia ruse ka tërhequr vëmendjen se sulmet kundër Republikës Islamike të Iranit ndodhën kur palët amerikane dhe iraniane kishin pasur rezultate fort produktive gjatë bisedimeve në Gjenevë, një paralelizëm ky i rezultateve të Protokolleve të Minskut të cilat sollën edhe një skenar të ngjashëm me atë aktual iranian në kuadër të konfliktit të armatosur ruso-ukrainas (premtimet fallse – në të njëjtën kohë, Kremlini i ka kritikuar atë që e ka quajtur si një provokim prej Parisit dhe Londrës, të cilat kërkojnë që të përdorin gjendjen kaotike gjeo-politike për të zgjeruar arsenalin e tyre bërthamor, duke ndezur kështu “një garë të rrezikshme të armëve atomike”.
*Fakulteti i Shkencave Politike. Universiteti i Wroclaw (Uniwersytet Wrocławski), Poloni
