Kryeministri Edi Rama ka ndarë së fundmi për gazetën gjermane Frankfurter Allgemeine një pasqyrë të rrallë mbi jetën e tij si artist, duke treguar kështu se pas politikës që drejton vendin që nga viti 2013, fshihet një pasion i madh për pikturën dhe skulpturën.
Për Georg Imdahl ai ka rrëfyer se filloi të vizatonte gjatë takimeve të gjata politike, thjesht e vetëm për të mbajtur mendjen të përqendruar.
Rama tregon se skicat e tij fillimisht u vlerësuan nga kolegët e kabinetit, të cilët i kishin ruajtur dhe më pas, me mbështetjen e artistit Anri Sala, ai nisi që t’i publikonte veprat e tij.
Sot, vizatimet, skulpturat dhe instalimete tij përfaqësohen nga galeria e njohur Société në Berlin, e cila i ka vendosur çmimet sipas madhësisë dhe kompleksitetit: vizatimet rreth 3,800 euro, skulpturat rreth 35,000 euro dhe instalimet me letër-muri deri në 50,000 euro.
“Sigurisht, kombinimi i politikës dhe artit është unik, pranoi Goodman, por: George W. Bush gjithashtu pikturon, megjithatë ajo nuk do t’ia kërkonte. Tani, një tjetër galeri me famë ndërkombëtare, Société nga Berlini, i është afruar artistit për ta përfaqësuar atë. Pronari Daniel Wichelhaus vlerëson stilin e rastësishëm të vizatimit të Ramës, “mënyrën se si ai shkarravit përreth”, ndërsa në të njëjtën kohë, ai gjithmonë trajton pyetje të vendosura piktorike në vizatimet e tij me ngjyra. Ai citon çmime prej rreth 3,800 eurosh për vizatime, rreth 35,000 euro për skulptura dhe deri në 50,000 euro për instalime me letër-muri”, thuhet më tej në këtë artikull të prestigjiozes gjermane.
Në Galerinë Societé: një nga veprat skulpturale të Edi Ramës
Përveç vizatimeve, Rama ka zhvilluar një aktivitet të fuqishëm skulpturor, duke krijuar “vizatime në 3D”, të cilat janë ekspresive dhe shumëngjyrëshe, siç i ka vlerësuar kritiku Martin Herbert. Veprat e tij kanë kaluar kufijtë e Shqipërisë, duke u ekspozuar në Bienalen e Venedikut, Muzeun e Ri në Nju Jork, Qendrën Pompidou në Paris dhe Haus der Kunst në Mynih.
Madje në këtë intervistë është zbuluar dhe një tjetër fakt interesant. Në maj të këtij viti, në Gallery Weekend në Berlin, Société do t’i kushtojë një ekspozitë personale skulpturave të tij.
Vizatimimi i Ramës i krijuar gjatë bisedës me Georg Imdahl
Shkrimi i plotë i prestigjozes gjermane:
Edi Rama është një figurë kontroverse si Kryeministër i Shqipërisë. Si artist vizual, ai gjen një ekuilibër midis detyrave të tij qeveritare dhe po bëhet gjithnjë e më i suksesshëm.
Shkrimtarë, aktorë, komedianë, agjentë pasurish të paluajtshme dhe prezantues televizivë: nuk është gjithmonë një politikan karriere ai që drejton rrjedhën e një vendi, siç tregojnë shembujt nga Çekosllovakia, Ukraina dhe SHBA-ja. Ndërsa një filozof si kreu i qeverisë ekziston vetëm në veprën e Platonit “Republika”, Republika e Shqipërisë është qeverisur nga një artist vizual, vizatuesi dhe skulptori Edi Rama, që nga viti 2013.
Basketbollist, politikan, artist
Në rininë e tij, ai arriti njohje si basketbollist, madje duke arritur të bëhej pjesë e ekipit kombëtar. I lindur në vitin 1964 në kryeqytet, Tiranë, Rama studioi pikturë në Universitetin e Arteve dhe më vonë dha mësim atje si profesor përpara se të hynte në politikë si Ministër i Kulturës dhe të bëhej Kryetar i Bashkisë së Tiranës. Në këtë rol, ai u dallua duke ndriçuar fasadat e qytetit me ngjyra, duke krijuar zgjidhje estetikisht të këndshme, por të përballueshme. Ai përfundimisht u ngrit në pozicionin e Kryeministrit dhe u rizgjodh për një mandat të katërt vitin e kaluar – me një shumicë absolute për Partinë e tij Socialiste. Rama është një figurë polarizuese: kritikët e akuzojnë atë për tendenca autoritare; mbështetësit e shohin atë si një kozmopolit ambicioz që dëshiron ta çojë Shqipërinë në Bashkimin Evropian.
Vizatimet e tij fillimisht nuk ishin menduar për shitje. Rama shpjegon se në fillim nuk mund t’i përballonte takimet e gjata si politikan. Ai u ndje “i rrëmbyer nga të gjitha takimet”. Ashtu si të tjerët vizatonin ndërsa flisnin në telefon, Rama filloi të vizatonte gjatë konferencave. Ky aktivitet, siç zbuloi dikur një studim shkencor, rrit vëmendjen. Dikush mund ta quajë, në një farë mënyre, këtë praktikë “shkrim automatik”, siç bënin surrealistët, thotë Rama; edhe gjatë bisedës sonë në Zoom, shikimi i tij mbetet i fiksuar në tavolinën e tij ndërsa krijon një zog nga vijat e zeza. Deri më sot, zyra e tij është studioja e tij. Kur një koleg i kabinetit iu afrua në fund të viteve 1990 dhe i prezantoi koleksionin e tij të artit, Rama u habit. Ministri i Arsimit i kishte grumbulluar skicat e tij nga takimet; “ai më kishte rrëmbyer, thjesht kishte marrë vizatimet e mia”. Një anëtar i stafit në zyrën e tij kishte bërë të njëjtën gjë. Kjo ia bëri të ditur krijuesit: Skicat e tij ishin të kërkuara.
Jeta e tij, thotë ai, u zhvillua si një film. Skenari i tij, siç duhet ta kuptojmë, nuk i ishte njohur kurrë më parë; as kapitulli mbi hyrjen e tij në tregun e artit. Kur e zhvilloi pikturën e tij nga vizatimet, mori mbështetje nga një ish-student i akademisë në Tiranë, artisti me famë ndërkombëtare Anri Sala: ai e inkurajoi Ramën të botonte punën e tij në libra. Një nga këto libra gjeti rrugën në duart e pronarit të galerisë në Berlin, Michael Schultz, duke hapur kështu derën drejt tregut të artit. Një mik i tij, një artist, pati idenë të përdorte një nga vizatimet e tij si model për një vepër qeramike, të cilën e qëlloi dhe ia dha nënës së Ramës. Rezultati e bindi Ramën aq thellë sa që që atëherë ai kalonte çdo fundjavë në studion e mikut të tij duke krijuar vetë skulptura, të cilat i quante “vizatime në 3D”. Veprat abstrakte, të glazura duken fluide, të valëzuara, të brumosura dhe janë shumëngjyrëshe dhe ekspresive, duke e çuar syrin, siç e tha kritiku Martin Herbert, “rreth kthesave në zgavra dhe përsëri jashtë, nëpër sipërfaqe të larmishme”.
A e kishte fjalën seriozisht kjo?
Kur Ramës erdhi një email nga Marian Goodman Gallery në vitin 2016 duke i kërkuar ta përfshinin në programin e saj, ai mendoi se ishte shaka dhe kontaktoi Salwn, i cili në atë kohë përfaqësohej tashmë nga galeria e njohur e Nju Jorkut: “A mund të jetë serioze kjo ofertë?” – “Po, me të vërtetë”, ishte përgjigja. Interesi i Goodman ishte i sinqertë. Megjithatë, ai ishte skeptik nëse oferta nuk ishte kryesisht për shkak të jetës së tij si politikan.
Sigurisht, kombinimi i politikës dhe artit është unik, pranoi Goodman, por: George W. Bush gjithashtu pikturon, megjithatë ajo nuk do t’ia kërkonte. Tani, një tjetër galeri me famë ndërkombëtare, Société nga Berlini, i është afruar artistit për ta përfaqësuar atë. Pronari Daniel Wichelhaus vlerëson stilin e rastësishëm të vizatimit të Ramës, “mënyrën se si ai shkarravit përreth”, ndërsa në të njëjtën kohë, ai gjithmonë trajton pyetje të vendosura piktorike në vizatimet e tij me ngjyra. Ai citon çmime prej rreth 3,800 eurosh për vizatime, rreth 35,000 euro për skulptura dhe deri në 50,000 euro për instalime me letër-muri.
A ndërthuren arti dhe politika në mendimin e Ramës?
Ai shpesh ia ka bërë vetes këtë pyetje, por: jo. Politika është “luftë, luftë, përballje me njerëz të pamëshirshëm, duhet të mbijetosh”. Arti, nga ana tjetër, është për të “lutje, një mundësi për t’u qetësuar”. Pa politikë, ai nuk do të kishte vizatuar aq shumë, sepse nuk e sheh veten si artist i vetëm në izolimin e studios së tij.
Kur mori pjesë për herë të fundit në një panair arti?
Në vitin 1994, në FIAC në Paris. Shumë kohë më parë për një artist që ka marrë pjesë në Bienalen e Venedikut dhe ka ekspozuar në Muzeun e Ri në Nju Jork, në Qendrën Pompidou në Paris, në Haus der Kunst në Mynih dhe në Kunsthalle Rostock. Ai përfaqësohet edhe nga galeri të tjera, si Alfonso Artiaco në Napoli dhe Nuno Centeno në Porto, dhe më parë është përfaqësuar nga galeria e Berlinit Carlier Gebauer. Në Gallery Weekend në maj 2026, Société do t’i kushtojë atij një ekspozitë personale të skulpturave të tij. Artisti ka konfirmuar pjesëmarrjen e tij në hapje.
