Ne kemi një rrugë të qartë drejt Bashkimit Evropian, i deklaroi kryeministri Edi Rama prestigjiozes ”Finacial Times”.
”Prej 13 vitesh, klubi i vendeve të Bashkimit Evropian nuk ka pranuar asnjë anëtar të ri dhe, mes paqëndrueshmërisë gjeopolitike dhe konkurrencës së fuqive të mëdha, presioni po rritet për të hapur përsëri portat, shkruajnë Henry Foy dhe Marton Dunai për FT.
Me gjithë dëshpërimin për të projektuar një ndjenjë sigurie dhe qëllimi kolektiv përballë provokimeve të Donald Trump, Brukseli është megjithatë i shkatërruar nga pasiguria mbi zgjerimin e mundshëm.
Ndërsa udhëheqësit e vendeve kandidate kërkojnë përparim më të shpejtë në përpjekjet e tyre për anëtarësim, nën presionin e votuesve të paduruar dhe të shqetësuar, krerët ekzistues të qeverive të BE-së shqetësohen se struktura e bllokut dhe votuesit e tyre skeptikë nuk janë në gjendje të përballojnë gjakderdhjen e re.
Shenjat dukeshin të mira.
Pas tronditjes së pushtimit të Ukrainës nga Rusia, zgjerimi filloi të shihej si një politikë sigurie. Progresi u përshpejtua pas një dekade të vdekur, duke rritur shpresat për një anëtar të ri në dy vitet e ardhshme.
Mali i Zi, në krye të radhës, ka përfunduar më shumë se gjysmën e reformave të nevojshme për t’u anëtarësuar. Qeveritë e BE-së kanë filluar hartimin e legjislacionit të tyre formal për anëtarësim dhe vendit ballkanik i janë dhënë miliarda euro në draftin e buxhetit të përbashkët të ardhshëm të bllokut.
Ukraina dhe Moldavia, të dyja të kërcënuara nga Moska, kanë filluar negociatat formale për kërkesat për anëtarësim dhe Shqipëria ka filluar të shënojë pikat në listën e saj të reformave që duhen bërë.
“Ne kemi një rrugë të qartë drejt Bashkimit Evropian”, i tha gazetës sonë kryeministri i Shqipërisë, Edi Rama.
“Vendi është në momentin më të mirë në shumë mënyra”, theksoi ai.
”Kaosi gjeopolitik krijoi një moment presioni për të menduar seriozisht se çfarë është Evropa dhe për t’u bërë një ofertë të besueshme dhe të dobishme anëtarëve aspirantë”, thotë Ilir Deda, një analist në Institutin për Shkencat Humane në Vjenë.
Në një përpjekje për të theksuar vullnetin kolektiv të BE-së për të pranuar anëtarë të rinj, presidentët e Komisionit Evropian dhe Këshillit, që përfaqësojnë fuqitë e saj administrative dhe politike, në qershor e përshkruan zgjerimin si “një nga historitë më të mëdha të suksesit të BE-së”.
”Oferta e BE-së për paqe, stabilitet dhe mundësi është e pakrahasueshme”, thanë Ursula von der Leyen dhe António Costa në një deklaratë të përbashkët.
”Zgjerimi është një zgjedhje strategjike”, theksuan ata.
Megjithatë, vendet e ardhshme anëtare po fillojnë të pyesin veten nëse udhëheqësit e BE-së po japin një premtim bosh.
Brukseli po shqyrton ndryshime të gjera në procesin e pranimit që do të përfshinin integrim më gradual ndërsa vendet përparojnë. Të parë nga brenda si një mënyrë për t’u rritur në mënyrë të përgjegjshme dhe për të ndërtuar besim, këto propozime shihen nga disa kandidatë si një rrugë drejt një sistemi anëtarësimi me nivele që mund ta ngadalësojë procesin edhe më shumë.
Shumë vende kandidate tashmë po shmangin reformat jopopullore ose të pakëndshme sepse nuk u besojnë premtimeve të Brukselit për shpërblime, ndërsa Brukseli i qorton ato për dështimin në miratimin e legjislacionit të nevojshëm.
Përveç Malit të Zi dhe Shqipërisë, aspirantë të tjerë në Ballkanin Perëndimor – Serbia, Maqedonia e Veriut, Bosnja dhe Hercegovina dhe Kosova – kanë bërë pak përparim vitet e fundit dhe në disa raste kanë bërë prapa.
Disa zyrtarë shqetësohen se ekziston një shkëputje e pashëndetshme midis retorikës pro zgjerimit nga von der Leyen dhe Costa dhe realitetit, duke pasur parasysh se edhe Mali i Zi është ende vite larg anëtarësimit aktual.
Megjithatë, ekziston një ndjenjë në rritje se BE duhet të tregojë se është serioze në lidhje me pranimin e anëtarëve të rinj.
“O tani o kurrë”, thotë Deda duke shtuar se ”një dështim për të vepruar do të kishte një “ndikim katastrofik, jo vetëm për vendet kandidate, por edhe për BE-në. Besueshmëria e BE-së do të dëmtohet brenda dhe globalisht. Ky skenar duhet të shmanget me çdo kusht”.
I ashtuquajturi zgjerim i Big Bang i vitit 2004, kur 10 anëtarë të rinj, përfshirë Poloninë dhe Hungarinë, iu bashkuan BE-së, shënoi ndryshimin e bllokut nga një bërthamë e Evropës Perëndimore e orientuar drejt një të ardhmeje pas Luftës së Ftohtë të zgjerimit lindor.
Megjithatë, në dekadën pas hyrjes së Kroacisë në vitin 2013, anëtarësimi u tkurr – me largimin e Mbretërisë së Bashkuar – në vend që të rritej. Presidenti i atëhershëm i Komisionit Evropian, Jean-Claude Juncker, në vitin 2014 deklaroi se Brukseli do të bënte një pushim nga zgjerimi për të përvetësuar integrimin e rekrutëve të tij më të rinj.
Kjo retorikë ndryshoi me rritjen e Kinës si superfuqi, pastaj pushtimin e Ukrainës nga Rusia dhe kthimin në pushtet të Donald Trump dhe qëndrimin e tij të paqëndrueshëm ndaj Evropës. Vendet e BE-së e kuptuan rëndësinë gjeopolitike të ankorimit të vendeve të të ashtuquajturave zona gri nën flamurin e përbashkët me yje blu dhe të verdhë.
Ka pasur lëvizje të prekshme në atë drejtim. Që nga dhjetori i vitit 2024, vendet kandidate kanë mbyllur së bashku 18 kapituj në proceset e tyre përkatëse të pajtimit. Kjo krahasohet me vetëm katër kapituj të mbyllur në dekadën e mëparshme.
Mali i Zi është më shumë se në gjysmën e 33 kapitujve. Ukraina dhe Moldavia hapën kapitujt e tyre të parë në qershor, dhe Shqipëria filloi të mbyllte kapitujt e saj të parë.
Islanda, e cila aplikoi për anëtarësim në vitin 2009, por hoqi dorë nga oferta e saj në vitin 2015, do të mbajë një referendum këtë muaj për të vendosur nëse do të rifillojë procesi. Norvegjia po shqyrton një konsultim të tretë publik mbi një aplikim të mundshëm për anëtarësim.
Marta Kos, komisionerja e zgjerimit të BE-së, thotë se shtimi i anëtarëve të rinj më parë shihej si një kompromis ekonomik, me të sapoardhurit që hapnin tregjet e tyre për anëtarët ekzistues në këmbim të investimeve në zhvillim që zgjeruan me shpejtësi PBB-në e tyre. Tani, ekziston një aspekt i spikatur i sigurisë dhe mbrojtjes.
Mbulesa e sigurisë së Evropës është siguruar për breza me radhë nga NATO, por qëndrimi i ndryshueshëm i Trump ndaj aleancës ka bërë që shumë kryeqytete të vënë në pikëpyetje paktin transatlantik të mbrojtjes. Ndërsa pak veta besojnë se klauzola e mbrojtjes së ndërsjellë e BE-së është analoge me Nenin 5 të NATO-s, blloku po e promovon veten si një strukturë alternative për të koordinuar politikën e sigurisë.
Vendet kandidate Shqipëria, Mali i Zi, Maqedonia e Veriut dhe Turqia janë tashmë anëtare të NATO-s.
”Zgjerimi nuk është vetëm për kandidatët që të na arrijnë… sot është edhe një politikë sigurie. Bëhet fjalë gjithnjë e më shumë për mënyrën se si ne evropianët mund të punojmë së bashku në realitetet e reja të botës në të cilën jetojmë”, thotë Kos.
”Zgjerimi ka të bëjë me riformësimin e arkitekturës politike dhe të sigurisë së Evropës për të krijuar një Evropë të aftë për të konkurruar me fuqitë e tjera të mëdha globale”, shton ajo.
Askund nuk është kjo më e dukshme sesa në Ukrainë, forcat e armatosura të së cilës janë ndër më të mëdhatë, më të armatosurat dhe sigurisht më të përgatiturat në beteja të Evropës. Shtetet anëtare të BE-së duan që Kievi dhe ushtria e tij e fuqishme të jenë në ekipin e tyre, jo të mërziten me zemërim në periferi.
Por, këto përfitime vijnë me një anë tjetër kolosale. Zyrtarët e BE-së pranojnë se shkalla e shqetësimeve mbi korrupsionin, pavarësinë gjyqësore dhe vlerat e tjera themelore të bllokut do të thotë se vendit nuk do t’i ishte dhënë një proces formal pranimi pa pushtimin e Rusisë.
Për qytetarët në Ballkanin Perëndimor, të vazhdosh të jesh si zakonisht nuk është më e mjaftueshme kur bëhet fjalë për pranimin.
Në gjashtë vendet e rajonit, historia e zgjerimit të BE-së është një përzierje kombëtare frustrimi, pakënaqësie dhe shpresash të shuara shpesh – me një element të fortë rivaliteti.
Zyrtarët e Brukselit flasin për bezdi të thellë për mungesën e progresit drejt përmbushjes së objektivave të vendosur prej kohësh të nevojshëm për anëtarësim, veçanërisht në mbrojtjet kundër korrupsionit dhe pastrimit të parave dhe rregullat e prokurimit publik.
Homologët e tyre ballkanikë kanë secili një listë të gjatë shembujsh ku Brukseli nuk e mbajti pjesën e tij të marrëveshjes.
Serbia, favoritja fillestare e rajonit për anëtarësim, pa që oferta e saj të ngecë për shkak të shqetësimeve mbi sundimin e ligjit dhe përafrimin e saj me Rusinë – duke përfshirë refuzimin e Beogradit për të miratuar sanksionet e BE-së kundër Moskës.
Kosova dhe Bosnja nuk janë ende kandidate zyrtare; pesë shtete të BE-së as nuk e njohin të parën. Edhe progresi i Shqipërisë gjatë pesë viteve të fundit ka qenë i rastësishëm.
Por, politikanët në të gjithë BE-në dhe Ballkanin shpresojnë që vrulli i Malit të Zi drejt anëtarësimit do ta bëjë të qartë se çfarë është e mundur dhe si ta bëjmë këtë.
Kryeministri malazez, Milojko Spajiç është optimist.
”Zgjerimi po afrohet edhe më shumë”, tha ai në korrik, pasi vendi përfundoi kapitujt mbi politikën e konkurrencës së BE-së dhe bashkimin e saj doganor.
”Ne nuk po i përmbushim thjesht standardet e BE-së zyrtarisht – ne po i integrojmë ato në modelin e zhvillimit të vendit tonë”, shtoi ai.
Micheal Martin, kryeministri i Irlandës, beson se Mali i Zi mund t’i mbyllë të gjitha kapitujt e negociatave deri në fund të vitit, nën presidencën irlandeze të radhës së BE-së, duke lënë vetëm ratifikimin nga anëtarët ekzistues.
