Nga Rudina KOROMANI, Psikologe Klinike
Jemi shqiptarë dhe vetëetiketohemi shpesh si agresivë: në rrugë, në familje, në politikë, në gjuhën publike. Ky etiketim zakonisht shoqërohet me moralizim të shpejtë: “kemi humbur vlerat”, “jemi popull i dhunshëm”, “nuk dimë të sillemi”. Por kjo mënyrë të menduari mendoj se është sipërfaqësore dhe, paradoksalisht, e pafrytshme teksa përpiqet të shpjegojë një fenomen të thellë psikik me etiketa të lehta kulturore.
Nëse do ta shihnim agresivitetin jo si devijim, por si pjesë të natyrës njerëzore, siç e koncepton Sigmund Frojd, pyetja do të ndryshonte rrënjësisht: pse agresiviteti shqiptar shfaqet kaq hapur, kaq shpesh dhe kaq pak i frenuar?
Ky vetëetiketim nuk është thjesht një akt sinqeriteti; është një formë e brendësuar e fajësimit kolektiv. Ne e themi me ironi, me lodhje, ndonjëherë edhe me krenari të fshehur: “kështu jemi ne”. Në të vërtetë, kjo fjali funksionon si justifikim dhe dorëzim njëkohësisht. Ajo na çliron nga nevoja për të kuptuar pse agresiviteti shfaqet dhe kush përfiton nga kjo gjendje e përhershme tensioni.
Në gjuhën frojdiane, ky është momenti kur agresiviteti nuk jashtբzohet më drejt institucioneve, strukturave, padrejtësive, por kthehet kundër vetes. Vetëetiketimi si “agresivë” bëhet një superego kolektive ndëshkuese, që na bind se problemi jemi ne si popull, jo kushtet që na kanë formësuar. Kështu, agresiviteti nuk shndërrohet në kërkesë për ndryshim, por në fatalizëm shoqëror.
Në vend që të pyesim pse jetojmë në një shoqëri me kaq pak mekanizma rregullimi, ne pranojmë etiketën dhe vazhdojmë të sillemi sipas saj. Dhe këtu qëndron paradoksi: duke e quajtur veten agresivë, ne normalizojmë agresivitetin. Ai pushon së qeni problem dhe kthehet në IDENTITET.
Agresiviteti nuk krijohet nga shoqëria, por menaxhohet prej saj
Frojdi nuk e idealizon njeriun. Përkundrazi, ai e sheh agresivitetin si impuls të lindur, si energji të brendshme që kërkon dalje. Njeriu, sipas tij, nuk është agresiv sepse është i keq, por sepse mban brenda vetes një forcë shkatërruese që ai e quan Thanatos – instinkti i vdekjes, prirja drejt shuarjes së tensionit, dominimit dhe shkatërrimit.
Shoqëritë nuk e zhdukin këtë impuls; ato vetëm e rregullojnë, e kanalizojnë ose e shtypin. Aty ku institucionet, normat dhe autoriteti moral funksionojnë, agresiviteti maskohet: kthehet në konkurrencë, disiplinë, rregull. Aty ku këto struktura janë të brishta, agresiviteti del në sipërfaqe i zhveshur, i papërpunuar, i dhunshëm.
Shoqëria shqiptare: agresivitet i pa-përpunuar, jo agresivitet i shtuar
Problemi i shoqërisë shqiptare nuk është se ka më shumë agresivitet se të tjerët, por se ka më pak mekanizma për ta përpunuar atë.
Historia jonë e gjatë e dhunës strukturore: diktatura, varfëria, pasiguria, rrënimi i besimit te institucionet ka prodhuar individë që nuk i besojnë rregullit, që e përjetojnë autoritetin si kërcënim duke e parë njëri tjetrin si rival, jo si partner shoqëror
Në këtë kontekst, Thanatos nuk kanalizohet, por shpërthen: në gjuhën e ashpër publike, në dhunën familjare, në rrugë, në politikë, në mënyrën si flasim për njëri-tjetrin.
Nga dhuna e jashtme te faji i brendshëm: një shoqëri pa superego të qëndrueshme
Në librin e tij “Civilizimi dhe pakënaqësitë e tij”,1930, Frojd shprehet se civilizimi funksionon kur agresiviteti kthehet nga jashtë drejt brendësisë së individit, duke krijuar superegon, ndjenjën e fajit dhe vetëkontrollin moral. Por kjo kërkon institucione të besueshme dhe norma të qëndrueshme.
Shoqëria shqiptare ka prodhuar ose individë që e shfryjnë agresivitetin hapur,ose individë që e brendësojnë në formë ankthi, depresioni dhe vetëfajësimi. Këto dy forma bashkëjetojnë dhe ushqejnë njëra-tjetrën. Një shoqëri e tensionuar, nervoze, shpërthyese, por edhe thellësisht e lodhur emocionalisht.
Pse na etiketojnën të tjerët si agresivë?
Sepse agresiviteti ynë është i dukshëm, jo i rafinuar. Nuk fshihet pas formalitetit, korrektësisë politike apo burokracisë. Ai del në sy: në ton, në trup, në gjuhë. Dhe shoqëritë që e kanë mësuar ta maskojnë dhunën e tyre e shohin këtë si barbarizëm. Por kjo nuk do të thotë se ato janë më pak agresive. Do të thotë se janë më të sofistikuara në shtypjen e agresivitetit.
Pyetja e vërtetë nuk është pse shqiptarët janë agresivë por çfarë lloj shoqërie kemi ndërtuar që nuk di ta përpunojë agresivitetin njerëzor?
Pa institucione funksionale, pa besim social, pa drejtësi të besueshme, agresiviteti mbetet forma më e shpejtë e komunikimit. Dhe aty ku dhuna bëhet gjuhë, fjala humbet vlerën e saj.
Etiketimi i shoqërisë shqiptare si agresive është një mënyrë e lehtë për të shmangur analizën e vërtetë. Agresiviteti nuk është turpi ynë kolektiv; mosmenaxhimi i tij është problemi real.
Siç do të thoshte Freudi, “civilizimi nuk matet nga mungesa e instinkteve, por nga aftësia për t’i mbajtur ato nën kontroll pa shkatërruar individin”. Dhe pikërisht këtu, shoqëria shqiptare ka ende shumë për të mësuar.
