Në stallë lopësh e bodrume, të lidhur me zinxhirë, të mbuluar me baltë dhe të rrethuar me jashtëqitje njerëzish e bagëtish, të varur kokëposhtë e të rrahur, me thonj të shkulur e gjymtyrë të thyera…
Qindra persona që konsideroheshin kundërshtarë të UÇK-së – mësues shkollash, bujq, pylltarë, punëtorë të thjeshtë dhe, në disa raste, gra dhe fëmijë – u tha të jenë ndaluar në mënyrë arbitrare e keqtrajtuar në këto forma gjatë luftës së fundit në Kosovë, më 1999.
Prej ditës së shpalljes së tij, çdo natë, Sheshi Skënderbeu në Prishtinë grumbullon mijëra njerëz që brohorasin “Jo në emrin tim” dhe kundërshtojnë dënimin e atyre që i cilësojnë si “heronj” dhe “çlirimtarë”.
Agon Maliqi, bashkëpunëtor i lartë jorezident në Qendrën për Evropën të Këshillit Atlantik dhe njohës i zhvillimeve në Kosovë, thotë se kjo ndodh për shkak se verdikti ka sulmuar trashëgiminë e luftës çlirimtare dhe historinë e vendit.
Sipas tij, debati duhet të rifokusohet te “përgjegjësia individuale e atyre që i kanë bërë veprat, e jo duke ndërtuar një narracion të motiveve kriminale të lidershipit të UÇK-së”.
“Duhet të pyesim sinqerisht: a janë të dënuarit ata që kanë qenë zbatuesit dhe urdhërdhënësit e veprave dhe se a vendos ky lloj verdikti drejtësi?”, thotë Maliqi për Radion Evropa e Lirë.
Ai insiston se vendimi nuk ka sjellë drejtësi as për viktimat, as për të dënuarit, pasi përgjegjësia i është atribuuar nivelit komandues pa u individualizuar për secilin rast. Trupi Gjykues e lidhi përgjegjësinë e katër ish-krerëve të UÇK-së me një plan të përbashkët kriminal për të shënjestruar personat që konsideroheshin kundërshtarë të UÇK-së.
Katër të akuzuarit u tha se kontribuuan në krijimin dhe zbatimin e këtij plani dhe se nuk ndërmorën hapa për ta ndalur atë, ndërsa komandantët e zonave ishin “zbatues të zellshëm” të këtij qëllimi kriminal.
“Megjithëse përgjegjësia e të akuzuarve është individuale dhe personale, ajo që ata bënë, nuk do të mund të ishte realizuar nga një person i vetëm. Atë e bënë bashkë, me vendosmëri dhe me ndihmën e të tjerëve”, thuhet në përmbledhjen e aktgjykimit, ku flitet për qëllim të përbashkët kriminal.
Dhe pikërisht përmendja e një “ndërmarrjeje të përbashkët kriminale” nxiti reagim te qytetarët që ndiejnë se kështu njolloset lufta e bërë nga UÇK-ja. Disa qytetarë të intervistuar nga Radio Evropa e Lirë thonë se nuk besojnë se akuzat janë mbështetur në fakte dhe dëshmi të mjaftueshme, duke i cilësuar ato si spekulime dhe të papranueshme për popullin e Kosovës.
“Kush i ka konstatuar? Ku janë faktet? Ku janë dëshmitë? Ato janë veç spekulime”, thotë Milaim Llugaxhiu nga Suhareka.
“Ato akuza janë qesharake, hajgare për popullin tonë”, thotë Liridon Sheholli nga Podujeva.
“Nuk është e vërtetë, të gjithë e dimë”, sipas Qemajl Hasanit nga Vushtrria.
“Nuk ka kurrfarë faktesh dhe si të tilla janë të papranueshme për ne dhe për popullin e Kosovës”, thotë Bajram Beqiri, gjithashtu nga Vushtrria. Aktgjykimi i plotë për këtë rast nuk është publikuar ende.
Por, përtej trashëgimisë së UÇK-së, njohësi i zhvillimeve në Kosovë, Agon Maliqi, thotë se viktimat nuk kanë marrë shumë vëmendje edhe për shkak të dy faktorëve të tjerë kyç: anonimiteti dhe dyshimet për profilin e tyre.
“Ekzistenca e dyshimeve se një pjesë e mirë e tyre mund të kenë qenë spiunë, apo bashkëpunëtorë dhe dëshmitarë të përpunuar nga Serbia, e bën shumëkë që të mos i shohë si viktima, por thjesht si kolateral legjitim lufte”, thotë Maliqi.
Në përmbledhjen e aktgjykimit, trupi gjykues konstatoi se të ndalurit akuzoheshin personalisht se ishin spiunë e tradhtarë dhe se bashkëpunonin me regjimin serb.
Por, “me përjashtime të kufizuara”, gjyqtarët thanë se “nuk gjetën prova që viktimat kishin kryer veprimtari kriminale, kishin marrë pjesë aktive në luftime apo përbënin ndonjë shqetësim tjetër legjitim për sigurinë e UÇK-së”. Maliqi thotë se në atë kohë kishte njerëz që bashkëpunonin me autoritetet serbe, duke shtuar se ka një konsensus që “në rrethana lufte, së paku, ndalimi i personave të dyshuar është praktikë legjitime”.
“Gjithsesi, dihet gjerësisht se njerëzit shpesh janë shënjestruar pa bazë dhe arbitrarisht nga fryma e mosbesimit, mospajtimet politike apo inatet personale”, thotë ai.
Por, meqë emrat, fytyrat e historive të tyre – përveç rastit të Behajdin Allaqit – mbeten anonimë, ndaj tyre ka mosbesim. Radio Evropa e Lirë kontaktoi familjen e Allaqit për koment pas aktgjykimit, por nuk mori përgjigje.
Maliqi thotë se është e kuptueshme që viktimat dhe dëshmitarët të kenë kërkuar anonimitet “për t’u mbrojtur nga gjykimi publik”, por se kështu është krijuar perceptimi “që ata kanë faj dhe kanë diçka për të fshehur”.
“Sidomos duke e ditur se përballë këtyre viktimave abstrakte në bankën e të akuzuarve nuk janë vetë kryesit e veprave, por figura me peshë historike, të cilët po gjykohen mbi logjikën e strukturës komanduese – gjë që automatikisht e zhvendos empatinë drejt tyre”, thotë Maliqi.
Në mesin e viktimave u tha të ishin edhe persona që ndaloheshin vetëm se cilësoheshin “ushtarë të [Ibrahim] Rugovës”, meqë mbështesnin Lidhjen Demokratike të Kosovës (LDK) dhe Forcat e Armatosura të Republikës së Kosovës (FARK).
Radio Evropa e Lirë kërkoi koment nga LDK-ja për përmendjen e tyre në aktgjykimin dënues për ish-krerët e UÇK-së, por s’mori përgjigje.
Publikisht, kjo parti doli po më 16 shtator me një komunikatë që kundërshtoi verdiktin e Speciales, duke thënë se “UÇK-ja mbetet pjesa më krenare e historisë moderne të popullit tonë” dhe se ajo vetëm “mbrojti pragun e shtëpisë”. Në këtë komunikatë, si në pothuajse të gjitha deklarimet publike të bëra pas këtij verdikti, u theksuan krimet e kryera nga forcat serbe në Kosovë.
Ngjashëm reagoi atë ditë edhe kryeministri i Kosovës, Albin Kurti, i cili vendimin e përshkroi si “padrejtësi të papranueshme, ndëshkim të madh e të dëmshëm”.
“Në këto momente të vështira, jemi pranë familjeve të ish-krerëve të UÇK-së dhe të gjithë bashkëluftëtarëve çlirimtarë”, tha ai, pa përmendur viktimat në atë reagim, por duke i quajtur “konstatime të padrejta” përfundimet se ata kishin targetuar persona të konsideruar bashkëpunëtorë të regjimit serb.
Prej atëherë, ai u zotua se do të ofrojë gjithë mbështetjen e mundshme, përmes një strategjie shtetërore, për të ndihmuar ekipet mbrojtëse në apelimin e verdiktit. Analisti politik, Ilir Deda, thotë për Radion Evropa e Lirë se mbështetja e apelimit të verdiktit “nuk duhet të shndërrohet në mohim të vuajtjes së viktimave”.
“Respekti për viktimat nuk e dobëson mbrojtjen; përkundrazi, ia shton kredibilitetin”, thotë ai, duke theksuar se përgjegjësia penale e individëve nuk mund të shndërrohet në faj kolektiv të UÇK-së apo shtetit të Kosovës.
Në Kosovë, shumica e organizatave që merren me drejtësi dhe çështje të të drejtave të njeriut, gjithashtu, e kundërshtuan verdiktin dhe shmangën përmendjen e viktimave.
Më 25 shtator, 11 prej tyre reaguan ndaj Amnesty International, duke kundërshtuar mënyrën se si ajo e lidhi aktgjykimin me “mijëra viktima të luftës në Kosovë”, pa përmendur krimet e kryera nga forcat serbe. Amnesty International, në reagimin e saj, tha se dënimet “u japin shpresë mijëra viktimave të luftës në Kosovë”.
Ata kërkuan që Amnesty të bëjë dallim mes viktimave dhe krimeve të trajtuara në rastin ndaj Thaçit dhe të tjerëve dhe viktimave të tjera të luftëss – shumica viktima të forcave serbe. Fondi për të Drejtën Humanitare në Kosovë, në anën tjetër, u fokusua te viktimat e rastit të ish-krerëve të UÇK-së.
“Elitat politike në Kosovë e kanë rrënjosur narrativin për luftën heroike të UÇK-së për liri kundër forcave serbe si pothuajse të vetmin interpretim të lejueshëm të luftës. Ky narrativ nuk mund t’i ndryshojë faktet e vërtetuara me aktgjykim”, thuhet në reagim.
Megjithatë, Fondi pranoi se pakënaqësia në Kosovë vjen për shkak të “mungesës pothuajse të plotë” të ndjekjes penale të zyrtarëve serbë të asaj kohe në gjykatat në Serbi. Ai insistoi se faktet e vërtetuara në aktgjykim nuk mund të relativizohen përmes etiketimit të viktimave si “bashkëpunëtorë”.
Radio Evropa e Lirë kontaktoi këtë organizatë për të diskutuar pozitën e viktimave në debatin e krijuar pas aktgjykimit, por nuk mori përgjigje. Sipas aktgjykimit, të paktën 385 persona ishin ndaluar në mënyrë të paligjshme ose arbitrare, 303 ishin torturuar, 49 ishin trajtuar në mënyrë mizore dhe 96 ishin vrarë./REL
