Irani është përballur me kritika të forta ndërkombëtare pas raportimeve se ka nisur të kërkojë deri në 2 milionë dollarë për çdo anije që kalon përmes Ngushticës së Hormuzit. Sipas Teheranit, këto pagesa justifikohen si dëmshpërblime për dëmet e shkaktuara gjatë sulmeve amerikano-izraelite, si dhe si tarifë për shërbime navigimi, mbrojtje mjedisore dhe siguri shtesë.
Ngushtica e Hormuzit, e vendosur mes Iranit dhe Omanit, konsiderohet korridori më i rëndësishëm energjetik në botë. Para konfliktit të fundit, përmes saj kalonte rreth 20% e naftës dhe gazit që konsumohej globalisht.
Autoritetet iraniane kanë bërë të ditur se po punojnë me Omanin për një protokoll të përbashkët, sipas të cilit anijet do të duhet të marrin leje para se të kalojnë nëpër ngushticë.
Ndërsa disa operatorë të vegjël dhe kompani transporti nga Azia raportohet se kanë pranuar të paguajnë, kompanitë e mëdha ndërkombëtare kanë refuzuar. Instituti amerikan për Studimin e Luftës (ISW) i ka cilësuar këto tarifa si një formë “zhvatjeje detare”.
Shtetet e Bashkuara, Kina dhe vendet e Gjirit Persik kanë kundërshtuar hapur këtë praktikë, duke argumentuar se ajo bie ndesh me të drejtën ndërkombëtare.
Çfarë thotë e drejta ndërkombëtare?
Sipas Konventës së Kombeve të Bashkuara për të Drejtën e Detit (UNCLOS), anijet dhe avionët e të gjitha vendeve kanë të drejtën e kalimit tranzit përmes ngushticave ndërkombëtare që lidhin dy pjesë të detit të hapur.
Kjo do të thotë se anijet mund të kalojnë pa pengesa, për sa kohë që lundrojnë pa vonesa të panevojshme dhe nuk ankorohen, përveç rasteve emergjente. Shtetet bregdetare nuk kanë të drejtë të bllokojnë apo të taksojnë këtë kalim, përveçse mund të kërkojnë pagesa të kufizuara për shërbime specifike, si pilotimi ose tërheqja e anijeve.
Pikërisht për këtë arsye, ekspertët argumentojnë se Irani nuk ka bazë ligjore për të vendosur tarifa të përgjithshme për kalimin në Ngushticën e Hormuzit.
Pse tarifat lejohen në Kanalin e Suezit dhe atë të Panamasë?
Ndryshe nga Hormuzi, Kanali i Suezit dhe Kanali i Panamasë janë rrugë ujore artificiale, të ndërtuara dhe të mirëmbajtura nga shtete sovrane me kosto shumë të larta.
Egjipti arkëton miliarda dollarë çdo vit nga tarifat e Kanalit të Suezit, ndërsa e drejta për vendosjen e këtyre tarifave garantohet nga Konventa e Konstandinopojës e vitit 1888. Të ardhurat përdoren për mirëmbajtjen, operimin dhe modernizimin e kanalit.
Një situatë e ngjashme ekziston edhe në Kanalin e Panamasë. Autoriteti i Kanalit të Panamasë ka të drejtën të vendosë tarifa për kalimin e anijeve, pasi kanali kërkon investime të vazhdueshme dhe mirëmbajtje të kushtueshme.
Në të dy rastet, tarifat konsiderohen pagesa për përdorimin e një infrastrukture të ndërtuar nga njeriu, jo për kalimin nëpër një rrugë natyrore detare.
A ekzistojnë përjashtime?
Në disa raste ka zona gri ligjore. Rusia, për shembull, kërkon pagesa për eskortimin e anijeve me akullthyese përgjatë Rrugës Detare Veriore. Kanadaja ka bërë pretendime të ngjashme për Kalimin Veriperëndimor, megjithëse përballet me kundërshtime nga SHBA-të.
Edhe Turqia, në Ngushticat e Bosforit dhe Dardaneleve, mund të kërkojë vetëm tarifa të kufizuara për shërbime të caktuara, por jo për vetë të drejtën e kalimit.
Çfarë pritet të ndodhë?
Mosmarrëveshja për tarifat në Hormuz mbetet një nga çështjet më të ndjeshme në marrëdhëniet mes SHBA-ve dhe Iranit. Washingtoni kërkon që ngushtica të mbetet plotësisht e hapur si rrugë ujore ndërkombëtare, pa tarifa dhe pa nevojën e autorizimit nga Teherani.
Presidenti amerikan Donald Trump ka deklaruar se “Ngushtica do të jetë e hapur për të gjithë, pasi është ujë ndërkombëtar”.
Shtetet e Bashkuara u kanë bërë thirrje kompanive të transportit të mos paguajnë tarifat e kërkuara nga Irani dhe kanë paralajmëruar sanksione ndaj atyre që bashkëpunojnë me autoritetet iraniane.
Ndërkohë, SHBA-të dhe OKB-ja po shqyrtojnë masa për garantimin e sigurisë së lundrimit në rajon, duke përfshirë patrulla ndërkombëtare dhe operacione për pastrimin e minave detare.
