Bashkimi Europian po shqyrton një mënyrë të re për t’iu afruar vendeve kandidate: në vend që përfitimet më të mëdha ekonomike të vijnë vetëm pas anëtarësimit, një pjesë e tyre mund të hapet gradualisht gjatë vetë procesit të negociatave.
Sipas një drafti të Komisionit Europian të siguruar nga Politico, kandidatët mund të marrin akses më të gjerë në tregun e përbashkët, në programet e kërkimit dhe në bashkëpunimin industrial, nëse përmbushin kushtet e përcaktuara.
Kjo është më shumë sesa një ndryshim teknik në procesin e zgjerimit. Për BE-në, tregu i përbashkët po shihet gjithnjë e më shumë edhe si instrument ekonomik dhe strategjik. Integrimi më i hershëm i vendeve kandidate do të mund të krijonte lidhje më të forta mes kompanive europiane dhe ekonomive të Ballkanit e vendeve të tjera në proces anëtarësimi, duke zgjeruar zinxhirët e furnizimit dhe duke reduktuar varësinë e Europës nga partnerë të jashtëm.
Për ekonomitë e vogla të Ballkanit Perëndimor, rëndësia është veçanërisht e madhe. Akses më i gjerë në tregun europian mund të nënkuptojë më pak barriera për eksportet, më shumë mundësi për kompanitë vendase dhe përfshirje më të madhe në zinxhirët europianë të prodhimit. Por kjo nuk do të thotë se vendet kandidate do të marrin automatikisht të gjitha të drejtat e vendeve anëtare. Integrimi do të jetë gradual dhe i lidhur me përputhjen me rregullat europiane.
Shqipëria është ndër vendet që përmenden konkretisht në paketën e re. Bashkë me Malin e Zi, Ukrainën dhe Moldavinë, ajo pritet të përfshihet në “roadmap”-e që synojnë të japin një rrugë më të qartë drejt anëtarësimit. Sipas raportimeve mbi propozimin, këto plane do të përcaktojnë reforma, prioritete dhe objektiva më konkrete për avancimin e negociatave.
Kjo e ndryshon edhe mënyrën se si matet përparimi drejt BE-së. Deri tani, një nga problemet kryesore të procesit ka qenë distanca mes reformave të kërkuara dhe përfitimeve që qytetarët shohin në jetën e përditshme. Një integrim më gradual në tregun europian do ta bënte këtë proces më të prekshëm për bizneset dhe konsumatorët, përpara se vendi të bëhej anëtar me të drejta të plota.
Por modeli i ri vjen edhe me kushte të forta. Komisioni kërkon që vendet që përfitojnë nga integrimi ekonomik të jenë të koordinuara me BE-në në çështjet strategjike, veçanërisht për teknologjitë sensitive, kontrollet e investimeve, eksportet dhe sanksionet. Sektorë si mikroçipet, teknologjia kuantike, bioteknologjia, inteligjenca artificiale dhe hapësira konsiderohen veçanërisht të rëndësishëm.
Pra, tregu europian nuk do të jetë thjesht një përfitim ekonomik, por edhe një mekanizëm për të lidhur më ngushtë vendet kandidate me strukturat strategjike të BE-së. Nëse një vend nuk përmbush detyrimet, pjesëmarrja mund të kufizohet ose të pezullohet. Drafti e përcakton integrimin si të kthyeshëm, duke i dhënë Brukselit mundësinë të tërheqë përfitimet në rast shkeljesh.
Kjo tregon edhe një shqetësim më të gjerë të BE-së: zgjerimi nuk shihet më vetëm si një projekt ekonomik, por edhe si një çështje sigurie dhe ndikimi gjeopolitik. Në një Europë ku konkurrenca për tregje, teknologji dhe investime është rritur, Brukseli kërkon që vendet kandidate të lidhen më fort me ekonominë europiane përpara se të përfundojnë procesin e anëtarësimit.
Në të njëjtën kohë, vetë BE-ja duhet të përgatitet për një zgjerim të ardhshëm. Dokumentet europiane mbi reformën e tregut të përbashkët kanë theksuar prej kohësh se integrimi gradual mund të ndihmojë vendet kandidate të përshtaten me standardet europiane, por kërkon edhe mbështetje financiare dhe kapacitete institucionale që procesi të mos krijojë tronditje ekonomike.
Për Shqipërinë, kjo mund të jetë veçanërisht e rëndësishme për bizneset që synojnë tregun europian. Sa më shumë sektorë të integrohen me standardet dhe rrjetet e BE-së, aq më pak procesi i afrimit do të mbetet vetëm një objektiv politik dhe aq më shumë do të kthehet në një proces ekonomik konkret.
Në thelb, Brukseli po shqyrton një model ku vendet kandidate nuk duhet të presin anëtarësimin për të filluar të përfitojnë nga Europa, por as nuk do t’i marrin përfitimet pa kushte. Tregu europian mund të bëhet shpërblim për reformat, por edhe një instrument për të orientuar ekonomitë kandidate drejt BE-së.
Nëse kjo qasje miratohet, zgjerimi europian mund të hyjë në një fazë të re: jo më vetëm “anëtarësim ose pritje”, por integrim hap pas hapi, me përfitime që rriten në varësi të reformave dhe përafrimit strategjik.
