Nga Rachel Dixon
Me lumenj të egër, male dhe vende të Unesco-s, Shqipëria po rritet si një destinacion emocionues mesdhetar, por egërsia e saj mund të shkatërrohet nga projekte të mëdha të ndërtimit të digave.
“Para, para, para!” Instruktorët e rafting japin urdhra nga pjesa e prapme e gomones dhe ekuipazhi ynë i fortë prej pesë vetash rrëmoi fortë gjatë zbritjes. Ne ishim duke u marrë me një shtrirje të Vjosës, një lumë 270 km që fillon në Greqi (ku quhet Aoos) dhe rrjedh nëpër Shqipëri deri në Adriatik në veri të qytetit të Vlorës. Isha në një udhëtim për një pushim të ri në jug të Shqipërisë me Much Better Adventures, e cila është e specializuar në fundjava të gjata në vende të egra në Europë dhe Afrikës Veriore. Por ky udhëtim nuk ishte vetëm një aventurë argëtuese, por vetëm një pjesë e një fushate për të shpëtuar lumin, i cili është nën kërcënim nga digat e propozuara. Një film dokumentar, Blue Heart, këtë muaj, do të nxjerrë në pah luftën për të mbrojtur lumenjtë e fundit të egër të Evropës, me ndihmën e ekoturizmit.
Nga maji deri në tetor, kanionet e Vjosës janë të lundrueshme nga gomone – me shpejtësi emocionuese dhe me dallgë edhe mbi një metër të larta. Ne ishim atje në fillim të marsit, kur këto shtrirje të ngushta uji ishin shumë të rrezikshme, kështu që bëmë rafting në një seksion më të gjerë dhe më të butë: ofroi më pak adrenalinë, por dha një ndjesi të plotë të udhëtimit. Duke zbritur poshtë në lumë, dukej sikur po udhëtonim nëpër një tokë të paprekur.
Brigjet e lumenjve rrethoheshin nga malet e mbuluara me dëborë dhe të vetmit njerëz të tjerë që pamë ishin disa djem të hipur mbi një gomar.
Para rafting, takova Olsi Nika nga OJQ EcoAlbania, për të kuptuar se pse ky lumë është kaq i veçantë. “Vjosa dhe shumica e degëve të saj janë plotësisht të pashqetësuara,” tha ai.“Është lumi i fundit i madh, i egër dhe i lirë në Evropë jashtë Rusisë. Ai dhe ambientalistët e tjerë duan ta mbajnë atë në këtë mënyrë. Ne kemi një vizion për ta deklaruar një park kombëtar dhe për të ofruar ekoturizëm: rafting, kajaking, peshkimi me flutur “.
Sipërmarrjet e reja me bazë lumenjtë po lulëzojnë, si për shembull Albanian Adventure Resortnë lumin Osum afër Çorovodës, e cila do të ofrojë kanojing, riverboarding dhe shumë të tjera nisur nga pranvera e ardhshme. Dhe malet e Shqipërisë, duke arritur në 2800 metra, kanë potencial të madh për ecje dhe ngjitje. Shpresa është se turizmi i qëndrueshëm i aventurës do të ofrojë një burim të besueshëm të të ardhurave për vendin.
Por ambientalistët kanë një betejë në duart e tyre. Qeveria planifikon të ndërtojë tetë hidrocentrale të mëdha në Vjosë dhe 20 të tjera në degët e saj si pjesë e një projekti masiv të Ballkanit të hidrocentraleve. Janë planifikuar më shumë se 500 hidrocentrale për Shqipërinë, në rreth 3,000 në rajonin më gjerë. Pasojat përfshijnë humbjen e habitateve dhe specieve të rralla, përmbytjeve, erozionit bregdetar dhe rivendosjes së detyrueshme, tha Nika. “Pra, viti 2018 është një vit vendimtar për Vjosën. Do të ketë padi, lobime, studime shkencore dhe protesta të udhëhequra nga artistët.” Si pjesë e betejës, Much Better Adventures po punon me aktivistët shqiptarë dhe operatorët vendas si Albania Rafting Group për të inkurajuar njerëzit të rezervojnë një udhëtim.
Aventura, Jo Hece, një film nga Much Better Adventures
https://www.youtube.com/watch?v=EFJvuPC2Y-Y
Përveç rafting, ne eksploruam shumë nga pjesa tjetër e vendit, duke vazhduar në bregdet dhe vendet historike. Një vëmendje ishte qyteti antik i Butrintit, një vend i trashëgimisë botërore të UNESKO-s në një gadishull spektakolar të pyllëzuar, midis një liqeni dhe një kanali që shpie në ngushticën e Korfuzit. Pasi pamë teatrin, pagëzimoren dhe rrënojat e tjera, ne bëmëkajakposhtë në kanaldrejt Kalasë së Ali Pasha, një kala ishull equajtur pas sundimtar osman.
426 kilometrat e bregdetit Adriatik dhe Jon të Shqipërisë ofrojnë gjithashtu hiking të shkëlqyer. Saranda, vendpushimi kryesor në Rivierën Shqiptare, është shumë e mbindërtuar, por ju nuk duhet të shkoni larg për të gjetur plazhe të paprishura dhe ngjitje të shkëmbinjve. Ne filluam 20 km deri në bregun në Lukovë, i cili ka disa bare dhe restorante të plazhit të verës dhe ecëm për 90 minuta përgjatë shkëmbinjve në gjirin e Krorëzës. Ky plazh ka rërë të artë, ujë turkez dhe pa turistë. Ne shijuam një notim dhe snorkeling, pastaj u ngjitëm në shkëmbidhe vazhduam përmes pyllëzimitdrejt një plazhi tjetër, Kakomeja dramatike, mbështetur mbi shkëmbinjtë të pyllëzuar. (Ky plazh tani është në pronësi private, kështu që këmbësorët kanë nevojë për leje për të vizituar – udhërrëfyesit tanë kishin telefonuar përpara.)
Kemi kaluar një natë në një shtëpi në Peshtan, një fshat i vogël afër Vjosës. Ditën, ne ecëm drejt në një pikë vëzhgimi ku lumi takohet me një nga degët e saj – pamja ia vlejti edhesfidën mbinjë urë lëkundëse druri në kanion. Natën, ne u ulëm nën yje në kopshtin e fshatarëve, pimë raki dhe dëgjonim një performancë të improvizuar të pleqërishtes – këngë popullore polifonike nga barinjtë lokalë. Ky mënyrë paqësore e jetës do të shkatërrohej nga një nga digat e planifikuara.
Në banjën natyrore të spa- së tëBenjës, afër qytetit të Përmetit, ne u lamë në një pishinë të ngrohtë pranë lumit dhe e zhytëm veten në baltë të gjelbër.Ne e kishim këtë mrekulli pothuajse vetëm për veten tonë, por banjot janë një tërheqje turistike e rëndësishme e verës.Ato janë në grykën e kanionit të Langaricës, ku ka shpella dhe burime më të nxehta. Edhe këtu është planifikuar një digë – nëse vazhdon, kanioni do të thahet dhe burimet do të vihen në rrezik.
Ne zgjodhëm jetën e qytetit në Gjirokastër (një tjetër vend i trashëgimisë botërore të UNESKO-s, për qytetin e vjetër osman), rreth 55 km në veri të Sarandës.Është i njohur për shtëpitë e saj të shekullit të 17-të dhe pazarin, dhe xhaminë e shekullit të 18-të.Ismail Kadare ka lindur këtu dhe shtëpia e tij e mëparshme është tani një muze – shkrimtari kryesor shqiptar fitoi çmimin ndërkombëtar të Man Booker në 2005.
Ne e bëmë një vizitë në Berat, (një vend tjetër i UNESKO-s) në rrugën drejt Tiranës. Kjo nuk ishte pjesë e itinerarittë rregullt, por edhe ia vlen të zgjatet një udhëtim për të. Kështjella e shekullit të 13-të ka rrugë të pjerrta me kalldrëm dhe kisha bizantine; Shtëpitë otomane bien poshtë kodrës në lumin Osum dhe ngjiten në anën tjetër. Kemi qëndruar në kështjellën e shkëlqyer të hotelit Castle Park, një grumbull tundishizmi dhe arti popullor në pylldirekt jashtë qytetit dhe hëngrën ushqimin e zakonshëm të bukës së shtëpisë dhe vajit të ullirit, sallatave, perimeve të pjekura në skarë, djathit, byrekut me spinaq dhe qengjtëthekur.
Ishte një pikëpamje e shpejtë për një vend ku me kënaqësi do të rikthehesha. Një vend me plazhe, klimë me diell, peizazh dhe kuzhinë për të konkurruar me destinacione shumë më popullore të Mesdheut, me pak turma dhe në një kosto të ulët. Tani është koha për të përjetuar bukurinë e saj të paprishur – dhe për të ndihmuar në sigurimin e të qëndruarit në atë mënyrë. Prisni, dhe mund të jetë tepër vonë. Si Nika tha, “Nëse vendosni një digë në një lumë, ju e vrisni atë përgjithmonë.”
