Sokol Kraja ka ecur gjithmonë kundër rrymës. Kur të gjithë nxituan të investonin në ndërtim, si sektori që ka kthimin më të lartë dhe të shpejtë, ai u përqendrua tek aktiviteti i përpunimit.
“Capital Resources” sh.p.k., e njohur përmes markës “Kraco”, u krijua në vitin 1997, me fokus në prodhimin, paketimin dhe shpërndarjen e produkteve ushqimore, si çaje, kafe, kakao, pije të çastit, sheqer të paketuar, produkte për ëmbëlsira, pure patatesh dhe produkte të tjera, ndërsa portofoli i saj përfshin dhjetëra artikuj.
Sot, kur sërish vëmendja është te ndërtimi, ai ia ka dalë që të rritet në një mjedis ku sipërmarrjet në fushën e përpunimit po dalin nga tregu. Pasi hyri në 2024-n, në renditjen e “Monitor 200” të kompanive me fitime më të larta, në vitin 2025, “Capital Resources” u bë pjesë edhe e “Top 200”, sipas të ardhurave.
Z. Kraja është ndër të paktët sipërmarrës nga industria përpunuese që nuk ankohet dhe po rritet në një sektor, që ka hyrë zyrtarisht në recesion. Kur e pyesim si ia ka dalë, thotë se i ka paraprirë gjithnjë tregut, përmes investimeve në teknologji dhe sidomos duke u zgjeruar në eksport.
Në vitin 2025, gjysma e të ardhurave të shoqërisë erdhi nga tregjet jashtë dhe gjysma nga shitjet brenda vendit.
Edhe tashmë që bizneset i ka zënë “dhembja e kokës” për standardet që duhet të plotësojnë në procesin e integrimit në BE, z. Kraja është i qetë. Kompania investon 3-4 milionë euro për linjat e prodhimit, po digjitalizohet dhe po zbaton Inteligjencën Artificiale në të gjitha hallkat, nga prodhimi te menaxhimi, duke pasur gjithnjë të garantuara tregjet e eksportit.
Sipas faqes së kompanisë, produktet “Kraco” shpërndahen në më shumë se 8 mijë pika shitjeje në kanalet e Retail-it dhe HoReCa, ndërsa marka është e pranishme në mbi 11 vende. Sipërmarrja po shkon gjithnjë një hap përpara, duke hapur së fundmi filiale në Spanjë dhe Shtetet e Bashkuara të Amerikës.
Si do ta vlerësonit modelin aktual mbi të cilin po zhvillohet ekonomia?
Ekonomia shqiptare ka nevojë të ristrukturohet pasi i gjithë kapitali aktualisht po shkon në ndërtim dhe e gjithë rritja e PBB-së po vjen pothuajse nga ndërtimi.
Siç e kemi thënë gjithnjë të gjithë ekonomistët, ndërtimi është një zhvillim momental. Pas tij, të shpresojmë që përqendrimi i kapitaleve të orientohet drejt investimeve me vlera të larta të shtuara, në industri, në startup-e elektronike, në software, të cilat do ta ndihmojnë ndjeshëm ekonominë shqiptare.
Vetëm strukturimi i ekonomisë do të arrijë të ndalë emigracionin, i cili po kthehet në një nga problemet kryesore që ka vendi. E vetmja mënyrë për të mbajtur njerëzit janë pagat e larta. Sot, rreth 90% e emigracionit është ekonomik. Pjesa tjetër emigron për fëmijët, apo për arsye të tjera.
Cilat janë sfidat kryesore me të cilat po përballet sipërmarrja prodhuese sot?
Problemet kryesore që kanë sipërmarrjet sot janë konkurrueshmëria e ulët dhe paaftësia për të dalë në tregjet europiane.
Shikojmë që shumë pak biznese dalin jashtë kufijve të Shqipërisë. Bëj pyetjen, pse janë kaq pak? Pse përqendrohen në një treg shumë të vogël, në një treg me rreth 2 milionë banorë.
Kjo ndodh ngaqë kompanitë e tyre nuk janë të përgatitura ende të çajnë në tregjet europiane, aziatike apo të Amerikës. Por çfarë duhet të bëjnë për të dalë jashtë?
Parakushti kryesor është të investojnë në teknologji të lartë dhe cilësi, që do të mundësojë prodhim me çmime të ulëta.
Çfarë duhet të bëjnë sipërmarrjet që të dalin në tregjet jashtë vendit?
I gjithë tregu ndërkombëtar sot kërkon çmime të ulëta. Po si mundet që një kompani shqiptare të çajë në tregjet ndërkombëtare me kostot që ka dhe të bëhet konkurruese! Kjo është pjesa më e vështirë e biznesit. Si do të konkurrosh me kompanitë e tjera ndërkombëtare, të cilat kanë ekonomi shkalle të lartë, i blejnë lëndët e para dhe ambalazhet shumë më lirë se një kompani e vogël shqiptare.
Për të dalë në tregjet e huaja duhet një strategji zhvillimi. Dhe unë u them kompanive shqiptare të fillojnë të marketohen sa më shumë jashtë. Sepse tregu shqiptar prej rreth 2 milionë banorësh është i vogël nuk të jep shumë hapësira për zgjerim.
Nëse rritesh vitin e parë me 30% dhe të dytin me 50%, pastaj fillon e kalon në disproporcion, sepse shpenzon më shumë, por sheh që rritja nis e ngushtohet, shkon 3%, 2%, 1% apo dhe zero. Atëherë ky është një sinjal alarmi, që duhet të dalësh jashtë tregut të brendshëm.
Unë u them që ne kemi fatin e madh që jemi në Europë, që ka një treg potencial prej 500 milionë banorësh. Ky është një treg i pasur dhe ne duhet të bëhemi konkurrues që të hymë në të.
E përsëris që çmimi konkurrues aq që diskutohet dhe cilësia është kusht. Më kujtohet një partner i huaj, të cilit fillova t’i shpjegoj se e kemi cilësinë e mirë të produktit. Ai më ndërpreu dhe më tha: “Forget the quality, quality is a must, is your obligation. What about the price?” (Harroje cilësinë, cilësia është kusht, është detyrimi juaj. Po çmimi?).
Dhe kjo shprehje më ka ngelur në kokë. Të gjitha ekonomitë lëvizin pas çmimeve.
Si ka qenë ecuria e kompanisë suaj në tregjet e eksportit?
Sot, gjyma e të ardhurave vjen nga eksportet dhe pjesa tjetër nga shitjet në tregun e brendshëm. Kemi pafund mundësi për të depërtuar jashtë, por kjo kërkon investimin në linjat e prodhimit, makineritë. Dhe çdo vit investojmë 3-4 milionë euro për linjat e prodhimit.
Krahas eksporteve, “Kraco” ka hapur një filial në Spanjë, ku ne po ecim shumë mirë, dhe në qershor hapëm dhe një kompani në Amerikë, në Nju Jork, për tregun amerikan. Kemi hyrë në një nga rrjetet më të mëdha të shpërndarjes në Amerikë, me 7,900 supermarkete.
Në sektorin tonë, në mund të themi që jemi kompania e parë jo vetëm nga Ballkani, po nga Europa që kemi hyrë në tregje të tilla në Amerikë. Kjo është një krenari dhe për produktet “Made in Albania”, me një markë shqiptare, me logon “Kraco” dhe u arrit falë cilësisë, përkujdesit, ekspertizës dhe stafit profesional që kemi.
Po në tregun e brendshëm, si ka qenë ecuria?
Brenda Shqipërisë, jemi në fazën e digjitalizimit. Po fusim Inteligjencën Artificiale dhe pothuajse e kemi aplikuar në financë, në distribucion dhe në prodhim. Pra, gjithçka po bëhet me Inteligjencën Artificiale.
Kemi lidhur edhe një marrëveshje të posaçme me “Anthropic” dhe po punojmë që këto teknologji të integrohen në të gjitha proceset.
Pavarësisht këtij digjitalizimi, nuk kemi shkurtuar shumë vende pune. Përkundrazi, po investojmë në teknologji për të qenë konkurrues në tregjet ndërkombëtare. Kompania është ndër bizneset më të avancuara në Ballkan për sa i përket përdorimit të Inteligjencës Artificiale.
Kemi krijuar ekipe të posaçme për IA, ku janë punësuar disa nga ekspertët më të mirë në Shqipëri dhe po punojmë mbi projekte që janë ende në fazë zhvillimi.
Kemi bërë gjëra që sot nuk i kanë bërë as kompani të huaja dhe po zhvillojmë zgjidhje që ndoshta ende nuk u shkojnë ndër mend shumë kompanive. Jemi shumë mirë në këtë drejtim. Trendi është i qartë: gjithçka do të shkojë drejt Inteligjencës Artificiale.
Edhe klima e punës është shumë e mirë. Punonjësit janë të kënaqur dhe puna vijon normalisht. Sfida e vetme që mund të kemi është emigracioni, ndërsa për tregun vendas mbetet problem edhe fuqia blerëse.
Këshilla
Do t’i ftoja kompanitë shqiptare, që kanë krijuar reputacion dhe kapacitete të rëndësishme, të tentojnë të dalin në vendet fqinje. Ashtu si kompani të huaja kanë ardhur në Shqipëri dhe kanë investuar, edhe kompanitë shqiptare duhet të tentojnë të dalin jashtë. Edhe kompani nga Kosova, Greqia dhe vende të tjera kanë hyrë në tregun shqiptar. Është koha që edhe bizneset shqiptare të shkojnë në tregjet e huaja dhe të rriten.
Si ka ndikuar rënia e euros në aktivitetin tuaj?
Edhe pse dollari dhe euro janë zhvlerësuar kundrejt lekut, kjo nuk e ka kompensuar rritjen e kostove. Rritja e çmimeve në tregjet ndërkombëtare ka qenë më e lartë se zhvlerësimi i euros dhe dollarit ndaj lekut. Pra, forcimi i lekut nuk na ka favorizuar në këtë drejtim.
Nga ana tjetër, kompania nuk ka probleme me forcimin e lekut sa u përket eksporteve, pasi kjo kompensohet nga fakti që një pjesë e madhe e lëndëve të para i marrim nga jashtë. I blejmë në euro dhe produktet i rieksportojmë në euro.
Kompania është në një gjendje financiare shumë të mirë. Kemi marrëdhënie të mira me të gjitha rrjetet ndërkombëtare dhe jemi pjesë e “Blue Ribbon”, një klub i kompanive europiane me sisteme të avancuara, ndërsa jemi të regjistruar edhe në BRC. Kjo është një arritje për të cilën jemi të kënaqur.
Duke u kthyer te struktura e ekonomisë, nisur nga përvoja juaj, cilat janë disa nga sugjerimet tuaja për riorientimin e kapitalit drejt sektorëve me vlerë të shtuar më të lartë?
Ekonomia shqiptare ka nevojë t’i rikthehet kësaj çështjeje. Sektori privat duhet të ristrukturohet, në mënyrë që fluksi i kapitalit të orientohet më shumë drejt industrive me vlerë të shtuar të lartë.
Në këto 40 vjet kemi ndërtuar pothuajse gjithçka që lidhet me banesat, por tani duhet të ndërtojmë edhe industri.
Kapitali orientohet gjithmonë nga fitimi. Për sa kohë ndërtimi ka pasur fitim dhe ka ekzistuar një kërkesë e madhe për banesa, kapitali është orientuar atje. Nuk mund të thuash pse ka shkuar në ndërtim, sepse aty ka pasur fitim dhe kërkesë. Por kur fitimi në këtë sektor të bjerë, kapitali do të gjejë forma të reja për t’u investuar dhe për të vijuar të gjenerojë fitim.
Kjo ka ndodhur edhe në vende të tjera. Në Spanjë, për shembull, pati një periudhë të fortë ndërtimi në vitet ’90 dhe 2000, e cila më pas u normalizua. Besoj se e njëjta gjë do të ndodhë edhe këtu dhe ndërtimi do të kthehet gradualisht në ritmin e tij normal.
Kapitali shkon aty ku ka fitim. Kur një treg ngopet, kapitali gjen fusha të tjera ku mund të investohet. Ndërtimi do të ngopet dhe kapitali do të kalojë gradualisht edhe në sektorë të tjerë.
Do t’i ftoja kompanitë shqiptare, që kanë krijuar reputacion dhe kapacitete të rëndësishme, të tentojnë të dalin në vendet fqinje. Ashtu si kompani të huaja kanë ardhur në Shqipëri dhe kanë investuar, edhe kompanitë shqiptare duhet të tentojnë të dalin jashtë. Edhe kompani nga Kosova, Greqia dhe vende të tjera kanë hyrë në tregun shqiptar.
Është koha që edhe bizneset shqiptare të shkojnë në tregjet e huaja dhe të rriten.
Nuk mund të qëndrohet vetëm në një treg të vogël si Shqipëria. Duhet të rriten numrat, të rritet shkalla e aktivitetit dhe të shfrytëzohen tregjet përtej kufijve.
Po shteti si mund ta orientojë kapitalin, në mënyrë që të mos përqendrohet i gjithë në ndërtim?
Kjo është një pyetje e bukur. Shteti gjithmonë do të shikojë të mbushë arkën buxhetore. Ka dy drejtime: shteti ka shpenzime dhe, për t’i përballuar ato, ka disa burime të ardhurash, kryesisht taksat dhe tatimet. Këto kanë ardhur duke u rritur. Ndërkohë, në shumë vende të botës, po shohim ulje të taksave dhe tatimeve.
Por në Shqipëri, ndërsa rriten pagat e punonjësve të shtetit, shërbimet dhe kostot e tyre, shteti duhet të gjejë edhe burimet për t’i financuar. Prandaj fokusohet te të ardhurat që më pas përdoren për shpenzimet buxhetore.
Në këtë kuptim, shteti është një sipërmarrje më vete. Është një ndërmarrje shumë e madhe, me administratën e vet, që punëson, investon dhe ka bilancet e veta. Për këtë arsye, shteti e ka të vështirë t’i bëjë ballë presionit të kapitalit dhe ndërtuesve për të vazhduar ndërtimin.
Por një lloj orientimi duhet të japë, për shembull përmes mënyrës se si jepen lejet e ndërtimit?
Është çështje ciklesh. Po të shohësh historinë e ekonomisë shqiptare në 20 vitet e fundit, ka pasur faza të ndryshme. Rreth vitit 2005 deri në 2010 pati një bum të licencave për hidrocentralet private dhe u ndërtuan shumë hidrocentrale. Më pas patëm bumin e universiteteve private, me shumë universitete që u hapën në vend.
Tani po përjetojmë bumin e parqeve fotovoltaike dhe të ndërtimit. Nëse i sheh këto zhvillime në retrospektivë, duket se kapitali lëviz me cikle. Edhe këta sektorë do ta kenë ciklin e tyre.
Kapitali është shumë i vështirë për t’u orientuar vetëm përmes rregullatorëve. Cikli i ndërtimit do të hyjë në normalitetin e vet. Besoj se bregdeti do të mbetet shumë i fortë për ndërtimin, ndërsa qytetet do të jenë më të moderuara në kërkesën për të blerë dhe për të shitur.
Do të ketë zhvillim edhe në të ardhmen, sepse kapitali do të vazhdojë të kërkojë mundësi investimi. Por po jetojmë në një periudhë me shumë pasiguri. Është e vështirë të bësh plane afatgjata. Një krizë në një vend mund të ndryshojë çmimin e naftës dhe më pas të ndikojë në të gjitha çmimet e tjera.
Sot është shumë e vështirë të bësh parashikime për dy, tre apo katër vjet. Shqipëria nuk është imune ndaj këtyre krizave; përkundrazi, është shumë e ekspozuar. Bota është bërë shumë e vogël. Një krizë që ndodh në Hormuz, për shembull, mund të shkaktojë pasoja ekonomike në të gjithë botën.
