Nga Ardian Vehbiu
Kam varret e të dy prindërve në Sharrë, shkoj t’i vizitoj rrallë – varret jo prindërit. Më pëlqen, megjithatë, të meditoj i rrethuar nga shenjat e buta të vdekjes, i turbulluar nga aromat e dheut, të barit të lagur dhe të supersticionit.
Varreza më shfaqet si një shifër komplekse mes albumit dhe një qyteti të ngrirë, ku secili varr luan atë rol që Roland Barthes-i ia pat parashkruar fotografisë: të tregojë nëpërmjet gjurmëve diçka, një person a një send, që ka qenë. Ngjashëm me gjurmët që lë drita e një ylli të largët në film a në pllakën fotografike – ajo dritë së cilës ndonjëherë i janë dashur miliona vjet për të mbërritur.
Dhe në këtë katalog astronomik të kujtesës gjejnë vend edhe imazhet e zbehura të të varrosurve në porcelan, edhe lulet detyrimisht të thara mbi rrasat, edhe emrat e gdhendur hijshëm në pllaka – emra gjithnjë të vjetruar, sa familjarë aq edhe dëshmi thuajse muzeale të një kohe tjetër. Emra të tillë që sot vetëm të vdekurit mund t’i mbajnë seriozisht, aq sa për një çast duket sikur bartësit e tyre nuk kanë jetuar kurrë, përveçse si personazhe melodramash.
Më i forti prej supersticioneve na bën të besojmë se atje, në varret, poshtë rrasave të mermerta, dergjen vërtet njerëz, me ekzistencë të pakësuar por kurrë zero dhe me trupat – tashmë të shndërruar në eshtra – që gjithnjë presin. Kjo bindje ka zënë vend edhe në gjuhë, me shprehje si varri i filanit, ku filani merr në imagjinatë funksionet e të zotit të varrit, njëlloj siç themi shtëpia e filanit, kali i filanit, bastuni i filanit.
Por eshtrat nën dhé nuk janë më shumë se bardhezia e shkruar në një foto që vjen e zverdhet. Na kujtojnë atë që ka qenë, na kujtojnë që ta përdorim atë memento dhe të mendojmë për çfarë ka mbetur.
Shumë nga emrat që gjej në varret afër atyre të prindërve të mi më tingëllojnë të njohur dhe disa i kam njohur vërtet. Më çojnë në fëmijëri dhe në një botë ku e përfytyroj veten ende fëmijë. Secili prej të vdekurve ka tani një shtëpi simbolike, në qytetin që u është dhënë për t’u “prehur” (nuk di njeriu ku t’i vërë thonjëzat). Por nuk e kap dot logjikën e renditjes së emrave aq fatale dhe as kuptimin e fqinjësisë më të përjetshme se fqinjësitë në qytetet tona.
Disa varre më duken, kushedi pse, më të vetmuar se të tjerët.
Të afërmit e mi të vdekur janë të shpërndarë në parcela të ndryshme, madje disa në varreza të ndryshme. Edhe të doja, nuk do të dija si t’i gjej. Por një prej tyre tejet i dashur për mua, që më ka rritur dhe më ka dhënë nga vetja më shumë se kushdo tjetër, e ka lënë emrin në një varr diku afër të mive.
Këtë e kam ditur prej vitesh, por gjithnjë kam ngurruar të shkoj. E kam ndëshkuar veten për mospërfilljen, me fajin e ri të vonesës. Edhe pse këtë vjeshtë, duke ecur kuturu mes varreve gjithë kujdes që të mos shkelja atje ku nuk duhej (pezull mes supersticionit dhe respektit abstrakt), u ndesha me emrin e njeriut tim ballë për ballë. Një rrasë modeste, pak e errësuar nga vitet, por me dinjitetin të ruajtur, disi e zhytur në dhe nga pesha.
Atë grua e mendoj shpesh, ndoshta po aq sa prindërit. Jam i vetëdijshëm për gjërat që ka lënë tek unë dhe m’i ka besuar që t’ia ruaj, tashmë si pjesë të miat. Më e vështirë është të vendos një lidhje mes vetes time të tanishme dhe varrit të saj.
M’u shfaq atë ditë si provë arkeologjike e kuptimit të ekzistencës sime në të shkuarën. Varr ilir, me një mbishkrim që më provoi autoktoninë e subjektit. Shenjë modeste, por e një monumentaliteti të hatashëm që vetëm unë, për fatin tim, mund ta perceptoj.
Ky ndoshta është edhe misioni që u ka mbetur sot varreve, përtej premtimeve për amshim dhe ringjallje: të na ndihmojnë që ta mbajmë gjallë atë lloj jete që është distancuar prej dheut dhe eshtrave. Ringjallje edhe kjo, por më pak kinematografike, më e ngadalshme, si ai zjarri i të vjetërve që duhej mbajtur gjithnjë ndezur në premtim të Prometeut. Ftesë për të besuar se njeriu që ka jetuar, mund të jetojë sërish e sërish në kujtimet. Argument se varri nuk përmban vdekjen, por veç provën delikate të jetës që vazhdon.
Por i duhet gjithnjë njeriut guxim dhe përulësi, për ta dëgjuar jetën që gjëllon në varrezat dhe për ta shfletuar dhe për ta evokuar kujtimin e banorëve onomastikë, si një lloj detyre jo vetëm morale por edhe filozofike.
Nëse të varrosurit vërtet presin në ndonjë farë mënyre figurative, presin pikërisht që ne të gjallët të kujtohemi për këtë mision. Dhe të mësojmë si t’i përdorim thonjëzat edhe kur tastierës sonë të përditshme i mungojnë.
Shënim: Kjo skicë është botuar më parë në serinë “Atë gjë që”, me pseudonim, meqë e kisha nxjerrë një tashmë me emrin tim. Ilustrimi është realizuar me AI.
