Prof.dr. Skender Asani
Figura e Mehmet Gegës nuk i përket vetëm një kohe të kaluar. Ajo vazhdon të mbetet e pranishme sa herë që flitet për qëndresën, për dinjitetin politik dhe për përgjegjësinë ndaj çështjes kombëtare. Ka personalitete që historia i ruan për shkak të pozitave që kanë mbajtur, por ka edhe të tillë që mbeten sepse kanë ditur të qëndrojnë në anën e duhur të saj, edhe kur kjo ka pasur një çmim të lartë personal. Mehmet Gega ishte pikërisht një njeri i tillë. Ai nuk e ndërtoi autoritetin e tij përmes pushtetit, por përmes sakrificës, besnikërisë ndaj bindjeve dhe gatishmërisë për t’u përballur me sistemin kur mendonte se cenohej interesi kombëtar.
Jeta e tij përshkon disa prej periudhave më të vështira të historisë së shqiptarëve në Maqedoni. Ai e njohu Mbretërinë Jugosllave, përjetoi Luftën e Dytë Botërore, u përball me regjimin jugosllav komunist dhe arriti të shihte edhe fillimet e pluralizmit politik. Sistemet ndryshuan, ideologjitë u zëvendësuan, por te Mehmet Gega mbeti e pandryshuar bindja se shqiptarët duhej të ruanin praninë e tyre në trojet ku kishin jetuar historikisht, të mbronin gjuhën, arsimin dhe identitetin e tyre dhe të mos lejonin që çështja kombëtare të reduktohej në interesa të përkohshme politike.
Në kohën e tij, kërcënimet ishin më të dukshme dhe më të drejtpërdrejta. Ishin burgosjet, përndjekjet, shpërnguljet dhe kufizimet ndaj arsimit dhe organizimit politik. Mehmet Gega iu përgjigj këtyre sfidave me mjetet që ia lejonte koha. Ai e kuptoi se qëndrimi në vendlindje ishte në vetvete një formë rezistence dhe se largimi masiv i shqiptarëve do të sillte pasoja të rënda demografike dhe kombëtare. Prandaj thirrjet e tij “Mos shkoni në Turqi”, “Vendi ynë është këtu” dhe “Këtu do ta gjejmë lirinë” nuk ishin vetëm parulla të një momenti. Ato shprehnin një filozofi të tërë politike: të mos braktisësh vendin tënd, të mos i nënshtrohesh frikës dhe të mos pranosh se e ardhmja duhet kërkuar gjithmonë larg atdheut.
Kjo filozofi i kushtoi rëndë. Burgosjet e tij nuk qenë episode të rastësishme, por pjesë e një përplasjeje të vazhdueshme me pushtetin. Megjithatë, ajo që e bën figurën e tij të veçantë nuk është vetëm fakti se vuajti burg. Shumë njerëz kanë vuajtur në sisteme represive. Veçantia e Mehmet Gegës qëndron në faktin se burgu nuk ia ndryshoi qëndrimin. Pas çdo goditjeje ai dilte me të njëjtën bindje, ndoshta edhe më të fortë, se çështja kombëtare kërkonte njerëz që nuk tërhiqeshin përballë presionit.
Me kalimin e viteve, kjo e bëri atë një figurë me autoritet të veçantë në mesin e rinisë shqiptare. Ai nuk kishte nevojë të krijonte distancë për t’u perceptuar si figurë historike. Përkundrazi, ishte pranë njerëzve, në tubime, protesta dhe biseda të zakonshme. Qëndresa e tij nuk ishte abstrakte. Ajo kishte fytyrë, zë dhe përvojë personale. Këtë e kam ndjerë edhe vetë. Si student i gjeneratës së parë të Universitetit të Tetovës, pata rastin ta shihja Mehmet Gegën në pothuajse çdo protestë ku kërkohej mbrojtja e arsimit shqip dhe e të drejtave të shqiptarëve. Ai ishte aty, mes nesh, jo si një figurë ceremoniale dhe as si një njeri që kërkonte vëmendje. Prania e tij ishte e qetë, por jashtëzakonisht e fortë. Për ne studentët, ai ishte dëshmia e gjallë se qëndresa nuk ishte vetëm një fjalë që lexohej në libra historie. Ishte një mënyrë jetese.
Fjalët që na përcillte ishin të thjeshta: të qëndronim, të mos frikësoheshim, të mos hiqnim dorë dhe të besonim se e drejta kërkon edhe këmbëngulje. Ato fjalë kishin peshë, sepse vinin nga një njeri që vetë kishte paguar një çmim të rëndë për bindjet e tij. Ai nuk na fliste për sakrificën nga një distancë e sigurt. Ai e kishte jetuar atë. Pikërisht kjo e bënte mesazhin e tij kaq të fuqishëm.
Në këtë kuptim, Mehmet Gega përfaqëson një profil që sot mungon gjithnjë e më shumë në jetën politike dhe publike. Jo sepse duhet të rikthehen metodat apo format e rezistencës së një kohe tjetër, por sepse mungon ajo koherencë morale ku fjala dhe vepra ecin bashkë. Sot elitat politike dhe shtetërore kanë institucione, poste dhe mekanizma shumë më të avancuar për të vepruar, por pyetja mbetet e njëjtë: sa janë të gatshme t’i përdorin këto mekanizma për të mbrojtur interesin afatgjatë të shoqërisë dhe jo vetëm pozitën e tyre të përkohshme?
Këtu trashëgimia e Mehmet Gegës merr një kuptim të ri. Ai na kujton se pushteti nuk duhet parë si privilegj, por si përgjegjësi. Se një funksion politik ka vlerë vetëm nëse shërben për mbrojtjen dhe avancimin e qytetarëve. Se lideri nuk matet vetëm me aftësinë për të fituar zgjedhje, por edhe me gatishmërinë për të mbrojtur një parim kur kjo është e vështirë.
Në kohën e sotme, çështja shqiptare në Maqedoni nuk përballet me të njëjtat forma represioni si në dekadat e kaluara, por kjo nuk do të thotë se sfidat kanë përfunduar. Ato vetëm kanë ndryshuar natyrë. Sot rreziku mund të vijë nga zbehja e çështjes kombëtare, nga fragmentimi i faktorit politik, nga dobësimi i institucioneve, nga relativizimi i kujtesës historike dhe nga humbja e aftësisë për të ndërtuar konsensus rreth interesave themelore.
Kjo është arsyeja pse fryma e qëndresës së Mehmet Gegës duhet kuptuar sot në një mënyrë të re. Jo si thirrje për konflikt, por si thirrje për vetëdije. Jo si rikthim në konfrontimet e së kaluarës, por si rikthim i aftësisë për të thënë “jo” kur cenohet e drejta. Jo si nostalgji për një kohë tjetër, por si kërkesë për më shumë përgjegjësi në kohën tonë. Po aq e rëndësishme është edhe çështja e unitetit. Mehmet Gega vinte nga një traditë politike ku çështja kombëtare shihej si më e madhe se interesat e ngushta partiake. Kjo është një porosi që sot duhet lexuar me kujdes. Pluralizmi politik është vlerë demokratike dhe dallimet mes partive janë të natyrshme, por dallimi nuk duhet të shndërrohet në përçarje që e dobëson kapacitetin kombëtar.
Pajtimi dhe uniteti nuk nënkuptojnë uniformitet. Nuk do të thotë që të gjithë duhet të mendojnë njësoj. Do të thotë që, pavarësisht dallimeve, duhet të ketë disa çështje për të cilat ekziston një mirëkuptim i përbashkët: arsimi shqip, përdorimi i gjuhës, përfaqësimi i drejtë, trashëgimia kulturore, zhvillimi ekonomik i hapësirave shqiptare, funksionimi i institucioneve dhe ruajtja e të drejtave të fituara.
Nëse për këto çështje nuk krijohet një minimum konsensusi, atëherë politika rrezikon të konsumojë vetveten në konflikt të brendshëm. Ndërsa historia na mëson se shoqëritë e ndara e kanë shumë më të vështirë të përballen me sfidat e mëdha.
Prandaj sot shqiptarëve në Maqedoni u duhet një elitë që di të konkurrojë politikisht, por edhe të bashkëpunojë kur kërkohet. U duhet një elitë që kupton se mund të ketë kundërshtarë politikë pa i shndërruar ata në armiq. U duhet një kulturë politike që krijon ura dhe jo vetëm fronte.
Kjo është ndoshta një nga mënyrat më të mira për ta përkthyer sot modelin e Mehmet Gegës. Ai ishte njeri i qëndresës, por qëndresa e tij nuk duhet të shihet thjesht si kundërshtim. Ishte edhe besim në një të ardhme më të mirë. Ai e shihte shembjen e Murit të Berlinit dhe bashkimin e Gjermanisë si dëshmi se rendet politike nuk janë të përjetshme dhe se historia mund të ndryshojë drejtim. Në një kohë kur shumë njerëz besonin se sistemi jugosllav ishte i pandryshueshëm, ai mendonte ndryshe.
Ky optimizëm historik është i rëndësishëm edhe sot. Shoqëritë dobësohen jo vetëm kur humbin të drejtat, por edhe kur humbin besimin se mund të ndryshojnë gjendjen e tyre. Apatia, lodhja politike dhe bindja se asgjë nuk mund të përmirësohet janë po aq të rrezikshme sa edhe presionet e jashtme.
Prandaj ringjallja e frymës së Mehmet Gegës duhet të kuptohet edhe si rikthim i besimit te veprimi. Te ideja se institucionet mund të forcohen. Se arsimi mund të përmirësohet. Se përfaqësimi mund të bëhet më dinjitoz. Se politika mund të ketë moral. Dhe se një elitë mund të jetë njëkohësisht moderne, evropiane dhe thellësisht e përgjegjshme ndaj interesit kombëtar.
Në këtë perspektivë, kujtesa për Mehmet Gegën nuk duhet të kufizohet në përkujtime solemne. Fakti që në botimin “Zhvillimet kulturore të shqiptarëve të Maqedonisë”, projekt i mbështetur nga Ministria e Arsimit, veprimtarisë së tij i është dhënë një vend i merituar, është një hap i rëndësishëm në dokumentimin dhe rikthimin e figurës së tij në kujtesën publike. Po aq domethënës është edhe fakti se, me iniciativën tonë, një rrugë në qendër të Shkupit mban emrin e Mehmet Gegës.
Këto janë akte të rëndësishme, por kujtesa bëhet vërtet e gjallë vetëm kur kthehet në mësim për të tashmen. Emri i tij në një rrugë ka kuptim të plotë vetëm nëse brezat që ecin aty dinë se çfarë përfaqësonte ai. Një kapitull në një libër ka vlerë vetëm nëse të nxit të mendosh se çfarë përgjegjësie ke sot.
Mehmet Gega ndërroi jetë më 14 mars 2006, por amaneti i tij vazhdon të tingëllojë aktual: “Ta bëni sa më të mirë Shqipërinë.” Sot këto fjalë mund të lexohen më gjerë se në kuptimin e tyre të drejtpërdrejtë. Ato mund të kuptohen si thirrje që të bëjmë më të mirë shoqërinë shqiptare, më të forta institucionet, më cilësor arsimin, më të përgjegjshme politikën dhe më të shëndetshëm raportin ndërmjet interesit individual dhe atij të përgjithshëm.
Kjo është edhe arsyeja pse Mehmet Gega mbetet një model për elitat politike dhe shtetërore të së tashmes. Jo sepse ato duhet të jetojnë si ai, por sepse duhet të kuptojnë moralin që ai përfaqësonte. Qëndresën pa oportunizëm. Patriotizmin pa interes personal. Guximin për të mos heshtur. Aftësinë për të vendosur çështjen e përgjithshme mbi përfitimin e ditës.
Në një kohë kur sfidat politike, rajonale dhe ndërkombëtare ndryshojnë shpejt, shqiptarët kanë nevojë për maturi dhe vizion. Kanë nevojë për integrim pa humbur identitetin, për bashkëpunim pa hequr dorë nga të drejtat, për pluralizëm pa përçarje dhe për unitet pa uniformitet.
Në këtë pikë historia e Mehmet Gegës bëhet edhe histori e së ardhmes. Ajo na kujton se asnjë e drejtë nuk duhet marrë si e përjetshme, se asnjë arritje nuk duhet konsideruar e pakthyeshme dhe se çdo brez ka detyrimin e vet për ta ruajtur dhe përmirësuar atë që ka trashëguar. Historia nuk kërkon që brezat e sotëm të përsërisin vuajtjet e të parëve. Ajo kërkon që të mos i shpërdorojnë sakrificat e tyre.
Prandaj Mehmet Gega nuk duhet të mbetet vetëm një figurë e rezistencës së kaluar. Ai duhet të mbetet një masë morale për të tashmen. Një kujtesë se politika pa përgjegjësi humbet kuptimin, se uniteti është forcë kur ndërtohet mbi parime dhe se çështja kombëtare mbrohet më së miri kur ekzistojnë njerëz dhe institucione që dinë të mendojnë përtej interesit të çastit. Në këtë kuptim, rikthimi te fryma e Mehmet Gegës nuk është kthim prapa. Është një përpjekje për të gjetur në historinë tonë ato vlera që mund të na ndihmojnë të ecim përpara: qëndresën, dinjitetin, pajtimin, unitetin dhe përgjegjësinë ndaj së ardhmes. (Dielli)
