Nga Albatros Rexhaj
Dy dekada reformash dhe besnikërie strategjike e kanë lënë Shqipërinë të trajtuar jo si anëtar të ardhshëm të Bashkimit Evropian, por si kandidat të menaxhuar përgjithmonë, brenda një procesi ku kushtet ndryshojnë më shpejt sesa premtimet.
Sot Grupi i Punës i Këshillit për Zgjerimin miratoi pa kundërshtim Qëndrimin e Përbashkët të BE-së për IBAR-in e Shqipërisë. Të premten ambasadorët do ta vulosin si pikë I. Të hënën Edi Rama do të fluturojë për në Bruksel për Konferencën e tetë Ndërqeveritare dhe do të qëndrojë pas një foltoreje me fraza për familjen evropiane, për ditët historike, për trajektoren drejt vitit 2030. Fotografitë e shtrëngimit të duarve do të arkivohen nën titullin “Shqipëri-BE, zgjerimi, maj 2026” në tri arkiva mediatike dhe do të harrohen brenda të mërkurës.
Atij do t’i gënjehet me shumë mirësjellje, dhe ai do t’i përsërisë gënjeshtrat me shumë entuziazëm, dhe vendi që drejton do të jetë po aq larg anëtarësimit në Bashkimin Evropian të martën sa edhe të dielën. Kjo duhet thënë qartë, sepse askush tjetër në Tiranë nuk është i gatshëm ta thotë, dhe sepse çmimin e heshtjes po e paguan një brez i tërë, të cilit i është thënë për njëzet vjet se e ardhmja e tij është evropiane, ndërkohë që e ardhmja e tij është, në fakt, një dhomë pritjeje.
Le të jemi të ndershëm për atë që është Brukseli dhe atë që nuk është. Bashkimi Evropian është një strukturë interesash, jo një strukturë vlerash. E përdor gjuhën e vlerave sepse gjuha e vlerave është e përshtatshme. Kur interesat përputhen, vlerat plotësohen. Kur interesat nuk përputhen, vlerat thellohen, rafinohen, bëhen më kërkuese, shtrihen në fusha të reja, derisa vendi kandidat zbulon se shtyllat e portës që iu tha të kapte vitin e kaluar janë zhvendosur aq larg sa nuk shihen më. Kjo nuk është teori. Është metodë. I është aplikuar Shqipërisë që nga viti 2003, viti i samitit të Selanikut në të cilin Ballkanit Perëndimor iu premtua një perspektivë evropiane, dhe i është aplikuar me një qëndrueshmëri të tillë sa kushdo që vazhdon ta marrë premtimin për të mirëqenë ose ka pushuar së vëzhguari, ose ka një interes personal për të shtirur se nuk e vëren.
Seriozitetin e institucionit mund ta masësh nga vendimet e tij konkrete, jo nga komunikatat e shtypit. Ky është i njëjti Bashkim që pranoi Bullgarinë dhe Rumaninë në vitin 2007 ndërkohë që asnjëri prej të dy vendeve nuk i kishte përmbushur kushtet që sot i imponohen Shqipërisë me peshën e shkrimit të shenjtë, dhe që më pas kaloi pesëmbëdhjetë vjetët në vijim duke ndërtuar një Mekanizëm Bashkëpunimi dhe Verifikimi për të menaxhuar pasojat e një anëtarësimi që e kishte tashmë në xhep. Është i njëjti Bashkim që pranoi Qipron ndërkohë që gjysma veriore e ishullit ishte nën kontroll turk, duke importuar brenda bllokut një konflikt territorial të pazgjidhur me një aleat të NATO-s, dhe që që atëherë ka parë Republikën e Qipros të funksionojë si një nga juridiksionet më akomoduese në Evropë për kapitalin rus dhe për pastrimin e parave që Brukseli pretendon se po i lufton diku tjetër me aq bindje.
Është i njëjti Bashkim që i kërkoi Republikës së Maqedonisë të ndryshonte emrin e saj kushtetues, të hiqte dorë nga mënyra si e kuptonte veten, të pranonte një identitet të kompozuar në Athinë, dhe t’i nënshtrohej të drejtës së vetos bullgare mbi gjuhën dhe historinë e saj, dhe që pasi i nxori këto lëshime, ka dorëzuar, në këmbim, saktësisht asgjë. Shkupi pagoi gjithçka dhe mori një karrige bosh. Qeveria shqiptare duhet ta studionte këtë transaksion me më shumë kujdes se sa duket se e ka studiuar.
Mekanizmi meriton të përshkruhet me fjalët e veta. Anëtarësimi në Bashkimin Evropian rrjedh përmes gjashtë grupimeve të kapitujve negociues, që hapen me unanimitet të njëzet e shtatë shteteve anëtare dhe mbyllen me të njëjtin unanimitet. Komisioni propozon; Këshilli vendos. Çdo shtet anëtar individual mban një të drejtë vetoje në çdo fazë individuale të procesit, që do të thotë se mosmarrëveshjet dypalëshe ndërmjet një kandidati dhe çdo anëtari ekzistues përthithen brenda kornizës së anëtarësimit si kushte për t’u zgjidhur përpara se të mund të bëhet hapi i radhës procedural. Greqia e përdori këtë veto kundër Maqedonisë për njëzet e shtatë vjet.
Bullgaria e përdori kundër të njëjtit vend, pas ndryshimit të emrit, për katër vjet të tjera, dhe mund të gjejë ende një tjetër. Holanda e përdori kundër Shqipërisë dhe Maqedonisë së Veriut me vite, për të siguruar reforma të palidhura me performancën e kandidatëve dhe të lidhura përkundrazi me politikën e brendshme holandeze. Franca herë pas here ka thirrur lodhjen e zgjerimit si kundërshtim strukturor që nuk kërkonte që asnjë vend specifik të kishte bërë diçka të gabuar. Mekanizmi i Raportit të Vlerësimit Ndërmjetës të Pikëreferencave ishte vetë një instrument i shtuar në metodologji në vitin 2020, nuk ekzistonte kur u konceptua korniza negociuese, dhe përfaqëson një portë të re procedurale, që Kroacia nuk pati nevojë ta kalonte, dhe as asnjë kandidat tjetër para saj. Metodologjia, me pak fjalë, nuk është e fiksuar. Evoluon. Evoluon në një drejtim të vetëm, që është drejtimi i kushteve shtesë, portave shtesë, mundësive shtesë për të aplikuar leva dypalëshe kundër kandidatëve pa asnjë rrugëzgjidhje. Ky është sistemi brenda të cilit Shqipërisë i është thënë të jetë e durueshme.
Shihni se çfarë ka bërë Shqipëria në fakt. Të gjashtë grupimet negociuese të hapura brenda më pak se tetëmbëdhjetë muajve. Përafrim njëqind për qind me Politikën e Përbashkët të Jashtme dhe të Sigurisë. Infrastrukturë e NATO-s në terren. Trupa të dërguara në operacione aleate për të cilat vetë blloku ka vështirësi të mbushë rreshtat. Refugjatë afganë të pritur kur ministritë e brendshme evropiane po ktheheshin nga ana tjetër. Sanksionet ndaj Rusisë të mbajtura pa asnjë lëkundje, edhe në çështje ku Shqipëria pagoi një kosto reale ekonomike.
Një reformë në drejtësi, procesi i vetingut të së cilës është më pranë përfundimit sesa reformat e barasvlefshme në disa shtete anëtare ekzistuese. Ky është dosja. Kjo është performanca. Dhe përgjigjja nga njëzet e shtatë shtete anëtare këtë javë është një dokument që përcakton kushtet që Shqipëria duhet të përmbushë tani për të lejuar fillimin e mbylljes së kapitujve. Jo për t’i mbyllur. Për të filluar t’i mbyllë. Shpërblimi për punën është më shumë punë, dhe puna e re është më e vështirë se puna e vjetër, dhe puna e re nuk ishte puna që u kërkua fillimisht.
Tani shihni Serbinë. Qeveria e Vuçiçit miratoi paketën mediatike Mrdiq në vitin 2024, një paketë legjislative që Reporterët pa Kufij e katalogoi krahas modelit hungarez si shabllon procedural për kapjen rregullatore të transmetuesve të pavarur. Shërbimet e saj të sigurisë mbajnë marrëdhënie pune me Federatën Ruse që kushdo që e shikon strukturën me ndershmëri do t’i përshkruante si integrim, jo si bashkëpunim; ilustrimi më i fundit është integrimi i ish-personelit të lidhur me FSB-në në funksione të zbulimit serb, sipas marrëveshjeve që qeveria serbe as i ka mohuar, as i ka shpjeguar. Politika e saj ekonomike e trajton Pekinin si partner strategjik dhe tregun e përbashkët evropian si fushë shfrytëzimi, ndërsa arkitektura kontraktore e EXPO 2027 është shpërndarë përmes firmave kineze ndërtimore shtetërore dhe nënkontraktorëve të lidhur me Rusinë, që veprojnë jashtë normave evropiane të prokurimit.
Presidenti i saj ndan korniza civilizacioniste me Millorad Dodikun, pret me nderet e plota shtetërore ministrin e jashtëm rus, dhe sponsorizon një infrastrukturë përkujtimore që mohon gjenocidin e Srebrenicës dhe fshin viktimat shqiptare të dhunës serbe në Kosovë. Dhuna politike kundër gazetarëve dhe kundërshtarëve politikë ushtrohet si rutinë dhe mbetet e pandëshkuar. Beogradi kryen operacione aktive dhe të pamaskuara destabilizuese kundër Malit të Zi, anëtar të NATO-s dhe kandidat të supozuar të radhës së parë në procesin e zgjerimit, dhe e ka bërë këtë me vite para syve të çdo kancelarie evropiane. Asgjë prej kësaj nuk ka penguar Berlinin që, gjatë gjithë kësaj kohe, ta trajtojë Beogradin si bashkëbiseduesin e domosdoshëm të diplomacisë evropiane në rajon, partnerin, bashkëpunimi i të cilit duhet kultivuar, kryeqytetin, ndjeshmëritë e të cilit duhen respektuar.
Ky kontrast nuk lind nga rastësia, dhe nuk është një fazë kalimtare. Ai është strukturor. Gjermania, pesha kryesore tregtare dhe politike në Këshill për çështjet e zgjerimit, ka vendosur se Serbia është gjeopolitikisht shumë e rëndësishme për t’u humbur dhe se Shqipëria është gjeopolitikisht shumë e besueshme për t’i bërë oborr. Aleatit të besueshëm i jepet për të mirëqenë; i mbahen leksione mbi pikëreferencat; urdhërohet të kryejë reforma, përmbajtja e të cilave vendoset në kancelaritë e huaja. Partnerit të pabesueshëm i bëhet oborr, përkëdhelet, i jepet ajo që Brukseli e quan “durim strategjik”.
Kjo është e njëjta Gjermani që për dy dekada mundësoi lulëzimin e qeverive pro-ruse në një numër shtetesh anëtare, sepse interesi tregtar afatshkurtër gjerman favorizonte mbajtjen e atyre vendeve brenda bllokut në kushte që i përshtateshin Berlinit, dhe që tani po i mban leksion Tiranës mbi sundimin e ligjit nga e njëjta foltore. Mekanizmi përmes të cilit preferencat e Berlinit kthehen në vendime të Këshillit nuk është gjithëfuqia. Është fakti i thatë se asnjë kryeqytet tjetër me një dosje serioze zgjerimi nuk është i gatshëm të harxhojë peshë politike për t’u ballafaquar me Berlinin për një dosje të Ballkanit Perëndimor, sepse Ballkani Perëndimor nuk është beteja që asnjë kryeqytet tjetër është i gatshëm ta luftojë deri në fund. Parisi do të preferonte të mos ishte. Haga ka aritmetikën e vet.
Vendet nordike i menaxhojnë dosjet e tyre në heshtje dhe ecin përpara. Rrjedhoja është që llogaria strategjike e Berlinit funksionon si politikë e Këshillit në mungesë të një alternative, dhe llogaria strategjike e Berlinit është se anëtarësimi i Shqipërisë nuk duhet të paraprijë atë të Serbisë. Arsyet e kësaj llogarie do të rishikohen, riformulohen, dhe kodifikohen në metodologji sipas nevojës. Brukseli nuk do ta pranojë Tiranën para Beogradit, sepse të bësh këtë do të thoshte të rrëzosh levën që negociata e ngadaltë me Serbinë siguron. Renditja e anëtarësimit është e fiksuar nga gjeopolitika e Ballkanit Perëndimor, dhe gjeopolitika kërkon që Shqipëria të presë. Kjo është pjesa që nuk është thënë kurrë me zë në asnjë sallë kabineti shqiptare, dhe është pjesa që përcakton gjithçka.
Kjo na sjell te Kryeministri. Edi Rama është një besimtar i sinqertë. Mund të thuhet çfarë të duash për bilancin e tij, por përkushtimi i tij ndaj projektit të integrimit evropian është i sinqertë, ideologjik, dhe personal në një mënyrë që përkushtimet e shumicës së liderëve evropianë ndaj të njëjtit projekt nuk janë më. I beson fjalimet. I beson trajektores. Beson se sakrificat që po i kërkohen sot do të shlyhen nesër nga një Bruksel që respekton disiplinën e atyre që paguan çmimin. Pikërisht sepse beson, është i gatshëm të lëshojë shumë, dhe gjërat që është i gatshëm të lëshojë nuk janë të tijat për t’i lëshuar. I përkasin vendit.
Shqipëria nuk ka pse t’i bëjë qejfin Berlinit në oreksin e tij elitar. Shqipëria nuk ia ka borxh Brukselit kënaqësinë t’i shërbejë si subjekt eksperimental mbi të cilin testohen kushte që e njëjta Gjermani nuk do të guxonte kurrë t’ia imponojë Serbisë, Hungarisë, asnjë shteti anëtar, devijimi i të cilit nga normat evropiane është tregtarisht ose gjeopolitikisht tepër i papërshtatshëm për t’u përballur. Kryeministrit nuk duhet t’i lejohet të hipotekojë substancën kushtetuese dhe institucionale të Republikës kundrejt një premtimi që historia tregon se nuk do të mbahet. Ai e beson premtimin. Ne të tjerët nuk jemi të detyruar ta besojmë.
Verdikti është i thjeshtë, dhe e mbart udhëzimin e vet. Bashkimi Evropian, ashtu siç është konstituuar aktualisht, nuk do ta pranojë Shqipërinë. Nuk do ta pranojë Shqipërinë para Serbisë, dhe nuk do ta pranojë Serbinë. Mirazhi i vitit 2030 është mirazh. Konferenca e të hënës është teatër, dhe të martën kamerat do të kenë lëvizur tutje. Asgjë prej kësaj nuk do të thotë që Shqipëria duhet të ndalojë së reformuari veten, dhe asgjë prej kësaj nuk e çliron vendin nga detyrimi për të ndërtuar gjyqësorin, demokracinë, administratën publike, dhe ekonominë që meritojnë qytetarët e tij. Reformat që kanë rëndësi janë ato që Tirana do t’i ndiqte edhe sikur Bashkimi Evropian të mos ekzistonte.
Ato reforma janë ndërtimi i një republike. Pjesa tjetër, koreografia procedurale, pikëreferencat lëvizëse, eksperimentet e imponuara mbi Shqipërinë, ato eksperimente që e njëjta Gjermani nuk do të guxonte t’ia kërkonte asnjë vendi që nuk është e gatshme ta humbasë, nuk janë reforma fare. Janë haraç. Vija ndërmjet të dyjave duhet të hiqet, dhe duhet ta heqë vetë Shqipëria, sepse askush në Bruksel nuk ka asnjë interes ta tërheqë në emër të Shqipërisë. Sa më shpejt Tirana të ndalojë së besuari trillimin, aq më shpejt mund të qeverisë veten si vend, jo si kandidat.
