Nga Drizan Shala*
A duhet të shqetësohemi për atë që propozoi Klodian Braho? Kjo është pyetja që rri nën çdo bisedë për SPAK-un këtë muaj, e bërë nëpër kuzhina e nëpër kancelari pothuajse me po këto fjalë, dhe që meriton përgjigje të drejtpërdrejtë, jo të kujdesshme. Përgjigjja është po. Jo për arsyen që do të japin kritikët më të zëshëm, dhe jo me fjalën që do t’u vijë atyre në gojë, por po, dhe arsyeja ka më pak të bëjë me atë që tha kryeprokurori sesa me atë që institucioni i tij ka nisur të besojë për veten.
SPAK-u qëndron në një lartësi morale që asnjë institucion shqiptar nuk e ka pasur që kur mbahet mend, por lartësia ka një efekt anësor të dokumentuar, te institucionet njësoj si te pilotët. Një organizatë që fillon ta shohë veten si të vetmen dhomë ende të pastër të shtetit mund të nisë, me gjithë sinqeritetin dhe shkallë pas shkalle, t’i trajtojë rregullat që i lidhin të gjithë të tjerët si peshë të tepërt, si pengesa mes mandatit dhe misionit, jo si kushtet me të cilat mandati iu dha. Mandati është i pastër, pra mjetet janë të negociueshme. Ky është silogjizmi që e shkruan lartësia, dhe asnjë institucion nuk e thotë kurrë me zë, prandaj fjalët përherë të matura të SPAK-ut nuk provojnë asgjë, as andej as këtej: bashkëpunimi lëvdohet, partneriteti pohohet, zëvendësimi mohohet. Institucionet nuk e shpallin se ç’besojnë për veten. E nxjerrin në skenë, dhe këtë muaj Shqipëria e pa shfaqjen, në katër akte.
Më një korrik, para Komisionit të Reformës Zgjedhore, aluzioni: sot nuk ka kapacitet operacional për të arrestuar personat në kërkim, është herët që strategjia të bëhet publike, por SPAK-u po shqyrton një reagim tjetër institucional, të aftë t’i kryejë vetë këto veprime speciale operacionale. Brenda një dite, demonstrimi: agjentët e Byrosë arrestuan në Shkozet një të arratisur të dosjes Ura, në bashkëpunim me partnerët italianë dhe, për herë të parë në jetën e institucionit, pa Policinë e Shtetit, e cila as nuk u njoftua. Në fund të muajit, plani, i dhënë gazetarëve jozyrtarisht: një grup i posaçëm për veprime operacionale, pavarësi e plotë në veprimtarinë e tij. Dhe të nesërmen, para Komisionit të Ligjeve, qetësimi: bashkëpunimi është i mirë dhe funksional, policia është partner i pazëvendësueshëm, vlerësimi më i lartë për shumicën dërrmuese të njerëzve të saj, dhe, e riformuluar brenda gjithë asaj ngrohtësie, kërkesa për ciklin e plotë hetimor, e paprekur. Aluzion, demonstrim, plan, qetësim, brenda një muaji të vetëm. Kjo nuk është kadenca e një institucioni që hedh një ide për të parë se ç’i mbijeton përplasjes së parë. Është kadenca e një institucioni që ka vendosur, dhe që tani po menaxhon akustikën e vendimit. Fjalët janë të kujdesshme. Koreografia jo.
Tani, fjala që pret në krye të shkallares së këtij debati, sepse shtypi i ka ngjitur tashmë shkallët e para, ndarje, besim në rënie, dhe dikush së shpejti do të thotë grusht shteti. T’ua marrim fjalën që tani: është e gabuar. Grushti i shtetit është rrëmbimi me forcë i pushtetit vendimmarrës të shtetit, jashtë procedurës kushtetuese, zakonisht brenda një pasditeje, dhe askush në SPAK nuk po rrëmben asgjë. Por ata që qeshin me fjalën duhet të pushojnë së qeshuri, sepse korniza që shpjegon arsyen është më e vjetër se çdo institucion i kësaj historie dhe ia vlen të thuhet një herë. Një shtet, për të qenë i tillë, mban monopolin e forcës legjitime, dhe e mban si një tërësi të vetme, të mbikëqyrur kushtetueshëm. Çdo doktrinë e kontrollit civil, çdo rregull i zinxhirit të komandës, çdo komision mbikëqyrës i ngritur ndonjëherë janë veçse mbajtja e llogarive të atij monopoli, dhe kur llogaritë copëtohen, copëtohet edhe monopoli. Literatura që studion se si shtetet e humbin kontrollin mbi instrumentet e veta të forcës do ta njihte, pra, menjëherë propozimin e këtij muaji: jo si grusht shteti, por si ndërtim i një parakushti. Asnjë formacion i armatosur në histori nuk ka rrëmbyer ndonjëherë asgjë ditën kur u krijua. Ajo që ka peshë, dhe që studimi i marrëdhënieve mes pushtetit civil dhe atij ushtarak, nga Huntingtoni e këtej, ka shtatëdhjetë vjet që e dëshmon, është një pyetje e vetme projektimi, e bërë në lindje: kujt i shkon besnikëria e formacionit? Nëse përgjigjja është rendi kushtetues, përmes një zinxhiri të pandërprerë nga njeriu që mban pushkën deri te një zyrtar që publiku mund ta shkarkojë, formacioni është instrument i shtetit. Nëse përgjigjja është një institucion, cilido institucion, sado i virtytshëm misioni i tij, formacioni është një rrezik që ende s’është pjekur. Dhe një institucion që beson tashmë se mandati i vet e lejon atë që ligji nuk e përmend, pyetjes së projektimit i është përgjigjur para se të vizatohet organogrami i parë i njësisë. Pavarësi e plotë në veprimtarinë e tij. Besnikëri ndaj strukturës. Rreziku është shënuar në llogari, dhe po piqet.
Ç’na ka mësuar tashmë rajoni
Analiza e sigurisë në Ballkan ka një epërsi mbi analizën e sigurisë kudo tjetër: këtu asgjë s’ka nevojë të modelohet. Gjithçka ka ndodhur tashmë të paktën një herë.
Shihni karrierën e Jedinica za specijalne operacije, sepse është pikërisht eksperimenti që Shqipëria po propozon ta përsërisë me qëllime më të mira. Njësia për Operacione Speciale e Serbisë nuk nisi si gardë pretoriane. Nisi si zgjidhje e një problemi operacional, e formalizuar në mes të viteve nëntëdhjetë brenda shërbimit të Sigurimit të Shtetit, jashtë zinxhirit të ushtrisë dhe jashtë atij të policisë, me njerëz të zgjedhur një për një, që në praktikë i jepte llogari vetëm institucionit që e krijoi. Çdo hap kishte një arsye. Shërbimit i duheshin aftësi që s’mund t’ua linte në dorë strukturave të rregullta. Njësia qe elitare, e vetuar, besnike. Dhe besnikëria e saj shkonte pikërisht atje ku e çonte projektimi, tek institucioni mëmë dhe te vetja, prandaj në vitin 2001 ajo mundi të ngrinte krye me uniformë në një autostradë publike për të shkëputur lëshime politike, dhe prandaj në mars 2003 zëvendëskomandanti i saj i vuri një plumb një kryeministri në detyrë nga një dritare në Beograd. Njësia u shpërbë atë pranverë: shtatë vjet dhe një kryeministër i vrarë pas ditës kur dikush zgjidhi një problem operacional duke formalizuar një njësi të armatosur me pavarësi të plotë në veprimtarinë e saj.
Kundërshtimi shkruhet vetë, dhe e meriton përgjigjen. SPAK-u nuk është sigurimi i shtetit i Millosheviqit. Njerëzit e tij janë vetuar me një standard që eprorët e JSO-së s’e kishin parë as në ëndërr, misioni i tij është ligji, dhe bilanci i tij është më i besueshmi ndër institucionet shqiptare të dhjetëvjeçarit të fundit. Gjithçka e vërtetë, dhe gjithçka jashtë thelbit, sepse mësimi i JSO-së nuk është mësim për të këqijtë. Është mësim për arkitekturën. Njësia nuk u egërsua ngaqë njerëzit e saj qenë të këqij, ndonëse disa qenë. U egërsua ngaqë projektimi i saj nuk kishte asnjë zinxhir që të dilte jashtë institucionit mëmë, kështu që, kur interesat e institucionit mëmë u ndanë nga ato të shtetit, nuk mbeti asnjë mekanizëm me të cilin shteti të fitonte. Në institucionet e forcës projektimi është fat i shkruar. Literatura e quan rekrutim pretorian përzgjedhjen e njerëzve të armatosur për besnikëri ndaj një institucioni dhe jo ndaj rendit kushtetues, dhe ai prodhon pasoja pretoriane me vonesë vitesh, pa pyetur për virtytin e themeluesve.
Dhe nëse shembulli serb ju duket i largët, ka një shembull tonin, më të vrazhdë e më të afërt. Shqipëria e vitit 1997 e mësoi brenda pak javësh se ç’ndodh kur armët shkëputen nga një zinxhir i vetëm e i përgjegjshëm komande. Shteti nuk ra përballë ndonjë ushtrie rivale. U shpërbë në çastin kur armët nuk iu bindën më askujt. Një vend që atë kujtesë e mban ende në brezat e gjallë duhej të ishte i fundit në Evropë që provon struktura të armatosura jashtë zinxhirëve të zakonshëm, dhe po propozon të jetë i pari.
Ç’bën zanati në vend të kësaj
Ja ç’nuk do t’ju thonë mbrojtësit e propozimit, dhe ç’nuk duket se do ta thotë as autori i tij. Një institucion partner nga i cili dyshohet se rrjedh informacioni nuk është problem ekzotik. Është nga problemet më të vjetra të zanatit, dhe zanati ka ndërtuar prej kohësh një repertor për të. Repertori ka katër rrugë standarde, të gjitha të sprovuara, disa prej tyre pikërisht në lagjen tonë. Shkëputja, ngritja e forcës së vet të armatosur, nuk është ndër to.
Rruga e parë është kundërzbulimi, dhe në rastin e Shqipërisë ajo mbart një ironi që duhej të ishte e padurueshme. Kur një shërbim bindet se e kanë depërtuar, përgjigjja profesionale është gjahu: të identifikohen oficerët që e nxjerrin informacionin, të ndërtohen dosjet, të çohen para drejtësisë. Dhe institucioni me juridiksion mbi krimet e zyrtarëve të policisë shqiptare, i projektuar, i vetuar dhe i financuar pikërisht për atë punë, është vetë SPAK-u. Organizata që propozon ta anashkalojë një polici të depërtuar është e vetmja organizatë në vend e ngritur pikërisht për ta pastruar një polici të tillë. Përgjatë viteve të operacioneve të dështuara që sot citohen si justifikim, nuk kemi dijeni për asnjë oficer të akuzuar se tradhtoi një operacion, dhe nëse akuza të tilla ekzistojnë, ato nuk janë shpallur. Një shërbim sigurie që urithëve u përgjigjet duke ngritur një ushtri më vete dhe jo duke i kapur urithët, problemin s’e ka zgjidhur. E ka braktisur mandatin dhe braktisjen e ka quajtur reformë. Përgjigjja ndaj depërtimit është kundërzbulimi, jo shkëputja.
Rruga e dytë është qeliza e vetuar, praktikë standarde në çdo kontinent. Kur agjencia amerikane e antidrogës operon në vende policisë së të cilave nuk ua zë besë, dhe të tilla janë shumica, ajo nuk sjell me vete një ushtri. Ngre njësi sensitive brenda policisë vendase: oficerë të komanduar, të kaluar në poligraf, të mbyllur hermetikisht mes vetes, ku planifikimi bëhet vetëm mes atyre që duhet ta dinë, dhe forca e gjerë njoftohet në çastin e ekzekutimit, asnjë minutë më herët. Shqipëria mund ta ngrinte të njëjtin model që nesër, me instrumentet ligjore që i ka tashmë: një qelizë oficerësh të Policisë së Shtetit të komanduar pranë operacioneve të SPAK-ut, të kaluar nëpër regjimin e vetimit të vetë Byrosë, brenda zinxhirit policor për llogaridhënie dhe brenda rrethit të mbyllur të SPAK-ut për siguri. Vëzhgimi treditor që i parapriu arrestimit në Shkozet e provon se ky rreth i mbyllur mban. Dhe modeli pastron ndërsa punon, sepse çdo oficer që kalon nëpër qelizë i kthehet forcës si oficer i vetuar.
Rruga e tretë është ajo rajonale, në punë e sipër sot, dy kufij më tutje. Prokuroria speciale kundër korrupsionit e Kroacisë nuk ka asnjë njësi taktike të vetën. Punën e bën përmes një zyre policore kombëtare të ngritur enkas për të brenda Ministrisë së Brendshme: prokurorët e drejtojnë në dosje, ministri përgjigjet për të në llogaridhënie, dhe ajo arkitekturë ka rrëzuar ministra, gjeneralë dhe një ish-kryeministër pa iu dashur askujt një ushtri prokurorësh. Maqedonia e Veriut e jep të njëjtin mësim nga krahu i dështimit: kur Shkupi zbuloi se shërbimi i vet i sigurisë e kishte kthyer përgjimin në armë politike private, përgjigjja nuk qe t’ia dorëzonte aftësinë një grushti njerëzish të besuar. Qe një ligj: një agjenci e re teknike, e krijuar nga parlamenti, me mbikëqyrje të jashtme të parashikuar që në tekstin e tij. Rajoni i ka bërë tashmë të dyja provat, zinxhirin e pastruar dhe zgjidhjen me ligj, dhe të dyja kanë funksionuar.
Rruga e katërt është Italia, dhe data ka peshë. Direzione Investigativa Antimafia u ngrit në fillim të viteve nëntëdhjetë, në kulmin e luftës së shtetit me Cosa Nostra-n, kur mafia i hidhte prokurorët në erë bashkë me makinat e tyre dhe institucionet italiane kishin çdo arsye të mos i zinin besë askujt. Në kulmin e mosbesimit, me justifikimin më të fortë që ka pasur ndonjëherë një shtet për t’u dhënë prokurorëve të vet antimafia një forcë të armatosur të tyren, Italia e vendosi prapëseprapë strukturën e re brenda Ministrisë së Brendshme, e lidhi pas një qeverie që parlamenti mund ta rrëzonte dhe e vuri të punojë për prokurorët pa qenë pronë e tyre. Ky nuk qe naivitet. Qe gjykimi i një shteti nën zjarr, që trurin dhe dorën i mban në institucione të ndara. Dhe Shqipëria e njeh tashmë këtë institucion. I vetmi partner që Byroja i zuri besë për arrestimin në Shkozet qe qendra operative e vetë DIA-s në Bari. Byroja mori hua instrumentin e lidhur saktë në zinxhir për operacionin e vet më të mirë deri më sot, dhe tani propozon të ndërtojë për vete pikërisht atë version që Italia s’pranoi ta ndërtonte.
Katër rrugë, të gjitha të hapura, të gjitha të sprovuara, të gjitha më të lira se alternativa. Propozimi i Brahos e kapërcen krejt repertorin dhe rrok drejt e mjetin e fundit, dhe ai kapërcim thotë më shumë se vetë propozimi. Pastrimi i një policie është punë e ngadaltë, pa lavdi dhe e kthyeshme. Një formacion i ri i armatosur është i shpejtë, i bujshëm dhe i përhershëm. Institucionet nën presion kapen pas së përhershmes, dhe puna e rendit kushtetues është pikërisht kjo: t’u vërë në dorë të ngadaltën.
Filtri i besnikërisë
Tani shihni nga afër se si do të mbushej me njerëz grupi i posaçëm, sepse pikërisht aty ku mbrojtësit e propozimit tregojnë forcën e tij më të madhe, një analist sigurie sheh rrezikun e tij më të madh.
Regjimi i personelit të Byrosë është më i ashpri në shtetin shqiptar: poligraf në hyrje dhe çdo dy vjet më pas, monitorim financiar që u shkon deri te familjet, certifikata sigurie, emërime që bien po nuk u rinovuan pas testimesh të reja. Si filtër për hetues, i admirueshëm. Por vëreni ç’përzgjedh i njëjti filtër kur zbatohet mbi një formacion taktik të armatosur. Çdo burrë i asaj njësie do t’ia detyronte një strukture të vetme pozitën, certifikatën, vendin e punës dhe mbrojtjen nga institucionet që vetë heton: strukturës që e vetoi, që e fut në poligraf dhe që e komandon. Karriera e tij nuk mbijeton dot jashtë saj. Besnikëria e tij ka vetëm një adresë të mundshme. Vetimi që analistin e Byrosë e bën të pakorruptueshëm, njeriun me pushkë të Byrosë e bën diçka tjetër: anëtar të një vëllazërie të vogël të armatosur, të zgjedhur dhe të mbajtur nga një institucion i vetëm, të izoluar që në projektim nga çdo autoritet tjetër i Republikës. Ky nuk është rrezik korrupsioni. Është e kundërta e rrezikut të korrupsionit, dhe pikërisht ky është problemi. Formacione të tilla nuk shiten. Ato mbyllin radhët.
Shtoni këtu kulturën operacionale që një njësi e tillë do ta trashëgonte që ditën e parë. Ajo do të lindte nga bindja se Policisë së Shtetit nuk mund t’i zihet besë deri në fund, bindje që institucioni themelues e shpreh në regjistrin e vet publik më të matur: lëvdatë për shumicën dërrmuese të oficerëve të policisë, e shoqëruar me pranimin se, si në çdo institucion, disa prej tyre mund të kenë probleme me ligjin. Vëreni që edhe në trajtën më bujare premisa mbetet në këmbë, dhe premisa është miti themelues i njësisë: e vetmja dhomë e pastër, e tradhtuar nga pjesa tjetër e shtetit. Njësitë e ngritura mbi atë mit kanë nxjerrë, rast pas rasti, të njëjtën doktrinë: askujt mos i trego, me askënd mos u bashkërendo, çdo institucion të jashtëm quaje vrimë rrjedhjeje derisa të provohet e kundërta. Në zanat kjo quhet kompartimentalizim, dhe është virtyt në një qelizë zbulimi e patologji në një formacion të armatosur, sepse formacioni i armatosur që pjesën tjetër të shtetit e trajton si terren armiqësor, pyetjes së besnikërisë i është përgjigjur tashmë, në heshtje, me jo.
Ç’i lejohet një aleati të vërejë
Ka edhe një përmasë të jashtme, dhe ajo s’është për zbukurim. Identiteti i sigurisë i Shqipërisë mbështetet te anëtarësia në NATO, dhe pritja themelore e aleancës nga çdo anëtar është kontrolli demokratik civil i instrumenteve të forcës: një zinxhir i vetëm kushtetues mbi gjithçka që mban armë në shtet. Kjo nuk është poezia e aleancës. Është kriteri që çdo aspirant nga Talini në Podgoricë e ka plotësuar institucion pas institucioni, dhe Shqipëria e plotësoi, me mundim, përgjatë dy dekadash reformash në sektorin e sigurisë, të paguara dhe të inspektuara nga partnerët e saj. Doktrina me të cilën aleanca dhe trupat e saj të reformës e vlerësojnë sektorin e sigurisë të një anëtari shtron pyetje strukturore. Kush e autorizon forcën. Kush e komandon. Kush ia shqyrton përdorimin. Cili ministër përgjigjet për të, dhe cili komision mund ta thërrasë atë ministër. Një njësi e përhershme e armatosur, që i jep llogari një zyre prokurorie, e krijuar me urdhër të brendshëm, jashtë zinxhirit të mbrojtjes, jashtë atij të brendshëm dhe jashtë atij parlamentar, bie në ato pyetje qysh në letër, para se të kryhet operacioni i parë. Këtu s’ka nevojë të parashikohet asnjë reagim aleatësh, dhe kjo analizë nuk parashikon asnjë. Mjafton të vërehet ajo që është praktikë e dokumentuar: bashkëpunimi operacional dhe ai i zbulimit mes aleatësh mbahen në këmbë nga llogaridhënia e lexueshme, nga dijenia se ku përfundon materiali i ndarë dhe kush përgjigjet po u keqpërdor, dhe një aktor i armatosur hibrid, pa adresë ministrore, është një strukturë për të cilën ai dokumentacion s’ka ende asnjë faqe. Vendi do të shpenzonte pasurinë e vet më të çmuar në fushën e sigurisë, lexueshmërinë e zinxhirit të komandës, për të zgjidhur një problem zgjidhjen ligjore të të cilit e ka përdorur tashmë, një herë, me sukses, në Shkozet.
Përmbledhja e ftohtë
Asgjë nga këto nuk kërkon të besohet qoftë edhe një fjalë e keqe për burrat dhe gratë e SPAK-ut, dhe kjo analizë nuk thotë asnjë. Qëllimet e institucionit janë, pothuajse me siguri, pikërisht ato që përshkruan drejtuesi i tij: arrestime që nuk rrjedhin më, urdhra që ekzekutohen, të arratisur që nuk avullojnë më një orë para trokitjes në derë. Por njësia e analizës nuk janë qëllimet. Është arkitektura. Dhe arkitektura e propozuar këtë muaj është, tipar për tipar, ajo që historia e afërt e rajonit e ka provuar tashmë deri në shkatërrim: një formacion i armatosur i ngritur brenda një institucioni të besuar për të zgjidhur një problem të vërtetë operacional, i përzgjedhur për besnikëri, i izoluar nga zinxhirët e jashtëm, i justifikuar me pabesueshmërinë e gjithë të tjerëve, dhe i propozuar nga një institucion që e kapërceu krejt repertorin e zanatit për partnerët e depërtuar, përfshirë rrugën që është mandati i tij kushtetues, për të mbërritur i pari te mjeti i fundit, sepse pikërisht këtë e bën lartësia: mjetin e fundit e bën të duket hapi i radhës më i arsyeshëm. Ajo arkitekturë e ka një mënyrë të njohur dështimi, ajo mënyrë i ka viktimat e veta në këtë rajon, dhe askush që e ngriti një formacion të tillë nuk e besoi kurrë, ditën që e ngriti, se ajo mënyrë dështimi vlente edhe për të.
Pra, a duhet të shqetësohemi? Po, dhe tani mund të themi me saktësi për çfarë. Për grusht shteti, jo. Ajo që solli ky muaj është më e vogël dhe duhet thirrur me emrin e vet, sepse saktësia është e vetmja epërsi që analiza ka mbi polemikën. Shqipëria pa vizatimin e parë arkitekturor të një formacioni të armatosur jashtë zinxhirit të saj kushtetues të komandës, të vizatuar nga një institucion që ka nisur të besojë se mandati i tij është vetë autorizimi. Vizatimet ndreqen, dhe ndreqja në këtë fazë kushton pak: një ligj, një zinxhir, një qelizë e vetuar, një gjueti urithësh që prokurori e ka tashmë në dorë, gjithçka që radhiti ky shkrim dhe gjithçka që argumenti ligjor për këtë njësi e nënkupton vetë. Çasti i fundit kur një shtet mund ta riprojektojë pa asnjë kosto një formacion të armatosur është përpara se ai të ekzistojë. Pas kësaj çdo çmim vetëm ngjitet, dhe rajoni i ruan faturat.
Drizan Shala shkruan për sigurinë, institucionet dhe dhunën politike për Kosovo Dispatch dhe Tirana Examiner. Është kandidat doktorature në Universitetin e Sarajevës.
