Kur protesta fillon të shkruajë program

Për javë të tëra debati u përqendrua te numri i protestuesve. Me publikimin e kërkesave, pyetja nuk është më sa njerëz janë në shesh. Pyetja është sa nga këto kërkesa mund të kthehen në realitet politik.

Nga Baton Haxhiu

Kërkesat dolën. Me nënshkrime dhe adresim publikut dhe ambasadave.
Ky është, sipas meje, një nga momentet më interesante të gjithë kësaj lëvizjeje.

Për javë të tëra kemi debatuar për turmën. Për numrat. Për parullat. Për atmosferën. Për heterogjenitetin e protestës. Për Trumpin, për Kushnerin, për Zvërnecin, për ambientalistët, për liberalët dhe për të gjitha grupimet që kanë mbushur sheshin para Kryeministrisë.

Por asnjë protestë nuk matet vetëm nga njerëzit që mbledh, por ajo matet nga idetë që prodhon.

Dhe në këtë kuptim, publikimi i platformës është një hap përpara. Për herë të parë protesta po largohet nga simbolika dhe po hyn në territorin e politikës. Nuk po kërkon më vetëm të dëgjohet. Po kërkon të qeverisë ndryshe.

Kjo është arsyeja pse dokumenti duhet marrë seriozisht, sepse të gjitha kërkesat nuk janë të realizueshme. Dhe nuk do të mund të jenë.

Ky moment tregon se protesta po përpiqet të kalojë nga zemërimi te projekti. Megjithatë, pikërisht këtu fillon edhe testi i saj më i vështirë, sepse dokumenti bashkon kërkesa që i përkasin tri niveleve krejt të ndryshme të politikës.

Niveli i parë përfshin kërkesa që janë realisht të negociueshme. Shfuqizimi ose rishikimi i ligjit për Zonat e Mbrojtura, ndryshimet në ligjin për Trashëgiminë Kulturore, paketa e Maleve dhe kuadri ligjor për Investimet Strategjike janë çështje që mund të debatohen në Parlament, mund të rishikohen nga qeveria dhe mund të ndryshohen përmes shumicës parlamentare. Edhe nëse qeveria nuk i pranon menjëherë, këto janë objektiva që kanë një mekanizëm institucional për t’u realizuar. Pikërisht këtu protesta mund të prodhojë ndikim konkret.

Niveli i dytë është shumë më kompleks. Reforma kushtetuese, reforma zgjedhore, financimi i partive politike dhe kufizimi i mandateve nuk janë më kërkesa proteste. Janë reforma themelore të sistemit. Për t’i realizuar nuk mjafton presioni i rrugës. Kërkohet konsensus politik, shumica të cilësuara dhe një proces negociimi që përfshin pikërisht institucionet që protesta sot kundërshton.

Këtu qëndron paradoksi, sepse sa më ambicioze bëhen kërkesat, aq më shumë protesta ka nevojë për dialog me sistemin që kërkon të ndryshojë.

Niveli i tretë përfshin dorëheqjen e Kryeministrit dhe krijimin e një qeverie teknike njëvjeçare.
Këto janë kërkesa politike maksimale.
Dhe pikërisht për këtë arsye janë edhe më të vështirat për t’u realizuar.

Në sistemet parlamentare, një kryeministër që kontrollon shumicën nuk largohet vetëm sepse një protestë ia kërkon. Ai largohet kur humbet shumicën, kur përballet me një krizë të thellë ekonomike ose institucionale, kur ndodh një çarje brenda partisë së tij, ose kur krijohet një presion i jashtëzakonshëm ndërkombëtar. Asnjë nga këto kushte, të paktën deri tani, nuk duket të jenë plotësuar.

Kjo nuk do të thotë se protesta është e parëndësishme. Përkundrazi! Por, do të thotë vetëm se instrumenti dhe objektivi nuk përputhen ende.

Pikërisht këtu ndihmon përvoja ndërkombëtare dhe rastet e ngjajshme që kanë ndodh së fundi dhe unë i kam të freskëta.

Në Izrael, gjatë viteve 2023 dhe 2024, u zhvilluan disa nga protestat më të mëdha në historinë e vendit kundër reformës në drejtësi. Në rrugë dolën qindra mijëra njerëz. Morën pjesë profesorë universitetesh, gjeneralë në pension, biznesmenë, rezervistë dhe organizata të shoqërisë civile. Megjithatë, protesta nuk e rrëzoi qeverinë. Ajo arriti të ushtrojë presion, të vonojë vendimmarrje dhe të imponojë negociata, por nuk prodhoi një tranzicion politik. Arsyeja ishte e thjeshtë: qeveria ruante shumicën parlamentare.

Një shembull tjetër është Maqedonia e Veriut në vitet 2015–2016.

Aty protestat ishin vetëm një pjesë e ekuacionit. Ato u bashkuan me publikimin e përgjimeve që tronditën opinionin publik, me një opozitë parlamentare të organizuar dhe me një ndërmjetësim të fortë ndërkombëtar. Vetëm kombinimi i këtyre faktorëve krijoi kushtet për Marrëveshjen e Përzhinës dhe zgjedhjet e parakohshme. Nuk ishte protesta e vetme që e ndryshoi sistemin.

Ky është mësimi që duhet lexuar edhe në Shqipëri. Por asigjë sdo të jetë si më parë.
Publikimi i këtij dokumenti e ndryshon natyrën e protestës. Ajo nuk është më vetëm një grumbullim pakënaqësish qytetare. Me këtë platformë ka hyrë në territorin e politikës dhe të institucioneve. Dhe pikërisht këtu fillon prova e saj më e vështirë.

Nga ky moment protesta nuk do të gjykohet më nga numri i njerëzve që mbushin sheshin, por nga aftësia për të ndërtuar një shumicë politike rreth kërkesave që ka shpallur. Sepse platformat politike nuk maten me drejtësinë morale të kërkesave, por me kapacitetin për t’i shndërruar ato në vendimmarrje, në ligje, në reforma dhe në marrëveshje institucionale.

Historia e demokracive moderne më mëson se protestat nuk fitojnë thjesht sepse kanë të drejtë. Ato fitojnë vetëm kur arrijnë ta kthejnë të drejtën e tyre në një forcë politike që detyron institucionet të ndryshojnë. Pikërisht në këtë pikë fillon dallimi mes një proteste që denoncon dhe një lëvizjeje që synon të ndryshojë shtetin.

Nëse kjo platformë mbetet vetëm një dokument i dorëzuar ambasadorëve, ajo do të ketë vlerën e një manifesti politik. Nëse arrin të krijojë përfaqësim, aleanca dhe një mekanizëm demokratik për zbatimin e saj, atëherë protesta hyn në një fazë krejt tjetër. Atëherë ajo nuk do të kujtohet për turmën që mblodhi në shesh, por për ndryshimet që arriti t’ia imponojë sistemit politik shqiptar.