Bashkimi Evropian po përgatitet të ndryshojë mënyrën se si zhvillohet procesi i zgjerimit, ndërsa Komisioni Evropian pritet të paraqesë një propozim të ri për vendet kandidate. Komisionerja për Zgjerimin, Marta Kos, prezantoi disa nga idetë kryesore të reformës gjatë një fjalimi në Zagreb. Ajo tha se bota ka ndryshuar dhe se edhe procesi i zgjerimit të BE-së duhet të përshtatet me realitetin e ri.
Kos e cilësoi momentin aktual si një “moment të ri të Helsinkit”, duke iu referuar takimit të liderëve evropianë në Helsinki, i cili në të kaluarën i hapi rrugën zgjerimit të madh të BE-së pas Luftës së Ftohtë. Sipas saj, përparimi i Malit të Zi drejt anëtarësimit, avancimi i Shqipërisë në përmbushjen e kritereve për sundimin e ligjit, përparimi teknik i Ukrainës dhe Moldavisë, si dhe vendimi i Islandës për të rifilluar procesin e anëtarësimit, tregojnë se zgjerimi i BE-së po hyn në një fazë të re.
Një nga propozimet është kufizimi i rasteve kur një vend i vetëm mund të bllokojë një vendim të përbashkët. Kos përmendi gjithashtu mundësinë e institucioneve më të vogla dhe përdorimit më të madh të mekanizmit të “bashkëpunimit të zgjeruar”, që lejon një grup vendesh të ecë përpara me një nismë edhe kur vendet e tjera nuk janë gati.
Çështja e dytë lidhet me forcimin e garancive për demokracinë dhe sundimin e ligjit. Kos tha se BE-ja duhet të ketë mekanizma më të fortë për të parandaluar që vendet e reja anëtare të largohen nga standardet demokratike pasi të anëtarësohen.
Ajo tha se BE-ja duhet të shmangë situatat kur një vend anëtar shkel parimet themelore të unionit dhe se përvoja e viteve të fundit tregon nevojën për masa më të forta. Megjithatë, kjo ide mund të shkaktojë debate, pasi ekziston rreziku që vendet e reja të trajtohen si anëtare të një niveli të dytë.
Çështja e tretë lidhet me mënyrën e re të zgjerimit. Kos mbështeti idenë e integrimit gradual, që do t’u jepte vendeve kandidate përfitime konkrete nga BE-ja edhe përpara anëtarësimit të plotë. Ajo tha se procesi i anëtarësimit mund të zgjasë për shumë vite dhe se kjo periudhë e gjatë mund të shfrytëzohet nga kundërshtarët e BE-së për të ushtruar presion politik mbi vendet kandidate.
Për këtë arsye, sipas saj, duhet të largohet logjika “gjithçka ose asgjë” dhe vendet kandidate të afrohen gradualisht me BE-në. Kos përmendi si shembuj përfitimet që tashmë mund të marrin vendet kandidate, si pjesëmarrja në sistemin e pagesave SEPA dhe lidhja me rrjetin energjetik të BE-së.
Së fundi, Komisioni Evropian dëshiron të shqyrtojë edhe masat kalimtare për vendet e reja anëtare. Sipas Kos, BE-ja duhet të vlerësojë ndikimin që zgjerimi do të ketë te vendet aktuale dhe të sigurohet që buxheti i unionit të jetë në gjendje të përballojë kostot e anëtarësimeve të reja.
Kjo çështje pritet të jetë një nga pikat më të vështira të diskutimeve, pasi qeveritë evropiane ende nuk kanë rënë dakord se si do të përfshihen vendet e reja në buxhetin e BE-së. Komisioni Evropian pritet t’i paraqesë propozimet e tij përpara diskutimeve të rëndësishme mes liderëve të BE-së në muajin tetor.
Shqipëria ka çelur zyrtarisht negociatat për anëtarësimin në BE më 19 korrik 2022. Më 14 korrik 2026 Shqipëria arriti të mbyllë 3 kapitujt e parë të negociatave. Qeveria e kryeministrit Edi Rama synon mbylljen e të gjithë kapitujve në vitin 2027 dhe anëtarësimin e Shqipërisë në familjen e madhe evropiane në vitin 2030. Nga zyrtarët e BE, Shqipëria është vlerësuar për ritmin dhe punën konsistente të bërë në kuadër të anëtarësimit në BE.
