Nga Edison Ypi
Duke ikur përpjetë nga Roskoveci në Sinjë, më të majtë Shpiragu, më të djathtë Vloshi.
E pe Vloshin një herë, s’e harron më kurrë. Si vrasësi nën vendin e krimit, kthehesh vazhdimisht në Vlosh – aq i bukur është.
Me shtëpi të bardha rrethuar me gjelbërim, rrugë që gjarpëron përmes fshatit, përrua te këmbët, Vloshi është aq i magjishëm, sa me ia pre kokën.
Vloshi nuk është fshat. Vloshi është Art. Peizazh psychedelic nga Alice Taylor.
Për ta gjetur një fshat mahnitës si Vloshi, Steven Spielberg i bie qark globit tre vjet rresht.
Si çdo bukuri, Vloshin duhet me e pa nga larg. Po iu afrove bukurisë, bukurinë e vret, e mbyt, e shkatërron.
Me shku me pa disa fshatra, dhe me u kthy andej nga erdhe, është e kollajtë, është e thjeshtë, është mediokre, e bën çdo qyrravec, çdo langaraq. Zotësia dhe kënaqësia është me hy, me u ngatërru, me dalë matanë pasi ke humb.
-A dilet nga Vloshi në Patos?
Një, dy, tre, katër, pesë vlosharakë, ngrenë vetullat, thonë Jo.
Epo mirë. Do kthehem ta marr kalanë nga brenda. Do iki në Patos. Do ia ngul Mallakastrës thikën në zemër nga Patosi në Vlosh. Do bëj rrugën e thikës. Thika para. Unë pas.
Patosi është një qytezë gjithmonë e zgjuar dhe e gjallë, kurrë e fjetur dhe e vdekur.
Shetis pak nëpër Patos.
Tepelenjotët janë si Pashai. Përmetarët si Naimi. Kolonjarët si Hasan Zyko Kamberi. Shkodranët si Frederik Ndoci. Korçarët si Ilir Vrenozi. Matjanët si Ahmet Zogu. Mallakastriotët si Mehmet Shehu.
Patosi plot me “Mehmeta”. Të gjithë të tretin llaf e kanë: Kam punuar “në naftë”.
Të jesh, ta zëmë italian që ke mësuar shqip nga interneti, tingëllon sikur patosarët janë amfibë që kanë punuar brenda një liqeni me naftë.
Mes patosarëve mora për kallauz një që edhe ai kishte punuar, e ku tjetër veçse në naftë. Mehmeti i naftës më siguroi se nga Patosi dilet pa vështirësi në Vlosh.
Në perëndim, Myzeqeja, Divjaka, Fieri, deti.
Në lindje, fshatra të Mallakastrës në faqe kodrash, njëri më i bukur se tjetri, duken si sofra shtruar me plot të mira. Kur i sheh, të bëhet: Njërin ta hash. Tjetrin ta pish. Atë atje ta pjekësh. Këtë këtu ta shqyesh me duar si llokëm mishi. Atë te ajo qafa ta çash si shegë. Atë ngjitur ta kafshosh si mollë. Atë në brinjë ta marrësh me lugë. Këtij të fushës t’i ngulësh pirunin.
Rruga e asfaltuar vete në të gjitha fshatrat.
Nëpër katunde takoj të rinj, të vjetër, të ardhur, vendalinj. Janë etër, bij, nipër, të teknikëve, inxhinierëve, specialistëve, ekspertëve. Bashkë me oficerë ushtrie, të gjithë kanë punuar “në naftë”. Asnjë nuk thotë se ka punuar në bujqësi, ndërtim, arsim. Vetëm në naftë.
Në të dalë të Patosit gjithandej kapanona bosh, makineri të ndryshkura, që edhe këto kanë punuar sigurisht në naftë.
Të qenët mallakastriot dhe të punuarit në naftë, këtu mpleksen aq fort sa të dyja bëjnë një sovjetizëm mahnitës. Aq sa duket sikur mes puseve rënkues të naftës nga çasti në çast s’është çudi të takosh një Hasan që të thotë përmendësh disa faqe nga “Si u kalit çeliku”, një Hysen të recitojë me zë mallëngjyes “Shalli i Zi” nga Pushkini, apo një Hekuran ta këndojë “Чёрное море моё” duke iu rrokullisur në faqe një pikë lot.
Pasi nja shtatë a tetë mallakastriotë të tjerë më bindën se nga Patosi në Vlosh dilet për bukuri, kallauzin e ktheva ku e mora, në Patos.
Drejt Siqecit ose Siqecës, fshatit që në emër shfaqet herë si mashkull herë si femër, nuk ka naftë, sovjetizëm, stakanovista, çpime, konspiracione, sabotime, gjyqe, dënime. Nëpër oborre ka llaç e tulla, çimento, gëlqere, betoniera të vogla, kazma, lopata, kavo, litarë, çikrikë, vegla.
Mallakastra është i vetmi vend në Shqipëri dhe Kosovë ku shtëpitë e fshatrave, të reja ose të vjetra, nuk janë të rrethuara me mure.
Kanë ikur. Por shtëpitë nuk i kanë braktisur. Nuk i kanë kthyer në fantazma. Përkundrazi, po i ndreqin. U lumtë mallakastriotëve. E kanë gjetur të mesmen e artë mes ikjes dhe ardhjes, lakmisë dhe terezisë.
Duke u endur mes katundeve, ullishtave, vreshtave, në Gjinoqarë, që i bie Gjynahqarë, i pafat, fatkeq, më telefonon një mik. Thotë miku: Letërsia soc-realiste i bëri shqiptarët majmunë. Letërsia e Kadaresë i bëri njerëz.
Drejt Siqecit pamjet janë aq mahnitëse sa s’lypin virtuozitete nga Paganini, thellësi nga Erik Satie, hapësira oqeanike nga Georges Bizet. Spotify le të çlodhet pak.
Të vogla, të mëdha, të mesme, prej druri, prej metali, prej tulle, prej betoni, në çdo kthesë një fabrikë vaji.
Aty-këtu çezma të thata.
Ullinj, shumë ullinj. Çdo shtëpi nga 200 deri në 1 mijë rrënjë ullinj.
Unë e di se qendrat shëndetësore të katundeve janë ca shtëpiza kubike të bardha me merimanga nëpër qoshe si kafaza pëllumbash mbyllur me dryn.
Por kjo e Siqecës është e hapur. Brenda ndodhet infermierja që vjen çdo ditë nga Patosi.
Infermierja merr në telefon kryeplakun, Myftarin, për ta pyetur si shkohet në Vlosh. Zilja bie, Myftari nuk i përgjigjet infermieres, as mua.
Në rrugë përballë po ngjitet përpjetë me shkarpa në zgarë të papaqit Baçi, një çun i fshatit. Prit, më thotë Baçi, sa të lë shkarpat te shtëpia, dhe vij ta tregoj rrugën për në Vlosh. Më shpejt erdhi se iku Baçi.
Baçi para me papaq, unë nga pas me Jeep.
Ta them sa vend i bukur, i qetë, i freskët, është Siqeca, nuk e kam atë guxim. Fryma nuk më mjafton. Zemra nuk më mbron.
Diku në një breg, Baçi më bën shenjë të ndaloj.
Aty ndodhet kryeplaku, Myftari. Myftari thotë se i kishte dëgjuar thirrjet në celular, të infermieres dhe timen, por s’ua kishte pasur ngenë, kishte qenë i zënë me punë. Por tani ishte i lirë. I gatshëm për të ndihmuar.
Më thotë Myftari:
-Jemi fshat turistik. Bëjmë pjesë në projektin “100 fshatrat”. Poshtë në përrua ndodhen katër ujëvara. A vjen t’i shohësh?
Desha të bërtas sa të tundej Shpiragu: Si të mos e përdor rastin fatlum të humb në Mallakastrën e thellë, në Siqecën edhe më të thellë se Mallakastra, në përroin edhe më të thellë se të dyja?! Por u përmbajta. S’fola. Ulërimën e gëlltita
Myftari para, unë pas Myftarit nëpër shtegun me baltë drejt përroit të thellë.
I pashë ujëvarat. Jo fort të thella, por të bukura. Humbje e plotë. Por e pagova shtrenjtë.
Sapo nisa të ngjitem në shtegun plot baltë, rrëshkita. U bëra helaq me baltë. Dhimbje e fortë. Ënjtur klavikula e djathtë.
Gjeta një shkop. U ngjita te makina.
Baçi dhe Myftari u kthyen në fshat.
Një punonjës i njësisë administrative lokale më dha xhaketën e vet ta vë mbi sedilje për të mos llagosur makinën. Më tha se do më shoqërojë në Vlosh dhe do kthehej më këmbë, jo më pak se nja dy orë nga Siqeca. Dhashë e mora ta bind të kthehej. I thashë se këmba më dhemb, është ënjtur, por nuk është thyer. Nuk munda.
Përroi i Siqecës hidhet me një urë betoni të vjetër dhe të fortë.
Me të hedhur urën, nga e majta është një rrugë e pakalueshme nga balta që të nxjerr në Luar të Roskovecit, nga e djathta në Vlosh.
Pak përtej urës, nature morte e pashembullt, pamja nga më makabret që më kanë parë sytë: shtëpi, verandë, oborr, avlli, kopsht, koshere bletësh, vegla bujqësore, kalibe qeni, portë, rrugë. Po ç’i do. Nëna vdekur, baba vdekur, çupat martuar larg, djemtë në kurbet edhe më larg. Gjithçka e ngrirë, e fikur, e vdekur. Dreqit nuk i duhet. Djallit nuk i vlen. Shejtani s’ia ka ngenë.
Fabrikë vaji. Kallauzi thotë se nuk punon sepse i mungon vetëm një vegël. Do kthehem ndonjë ditë këtu ta pyes të zotin e këtij mulliri:
-Cila është ajo vegël? Ta sjell unë.
Me atë rast vij edhe humbas pak në këtë humbëtirë parajsore ku fabrikat e vajit mbeten batallë për një copë hekur.
Vakëf. Vend i mirë. Qetësi. Oborr. Varr. Govatë ku theren kurbanët, gjaku vu. Falmi gjynahet o Abas Ali.
Vloshi nga brenda më i vrazhdë se Vloshi poetik i Alice Taylor.
Disa katunde, disa njohje, pamje mahnitëse, aroma, peizazhe të blerta, shtëpi që ndreqen, qiell blu, rënie në luginë, vdekje në përrua, rrëzim në baltë, ënjtje, dhimbje e kyçit të këmbës, goxha humbje, jo shaka.
Faleminderit Vloshit që u bë sebep për gjithato humbje. Por rrugët për të humbur janë të pafundme.
Nga Roskoveci, pa vajtur te rotonda e Sqepurit, ia thera nga Kutallia. Mbi kodrat duken serrat oqeanike, fusha, kishat, manastiret, Myzeqeja, dhe dola te Ura e Kuçit ku bashkohen Misisipi dhe Misuri, domethënë Devolli dhe Osumi.
Përtej Fiersheganit ndala anës rrugës ku hapa dhe hëngra Kutinë e Pandorës. Një qese plastike me gjithato mistere brenda që i marr me vete në kësi humbjesh: fasule, byrek, djathë, kos, ujë, bukë, kripë, zemër.
Sado që këmba më therte dhe balta më bezdiste, ika humba përmes Lushnjës ku pashë atë myzeqaren sovjetike me një tufë gruri prej guri mbi krye.
Pas të famshmit dhe të pakonkurrueshmit “Byreku i Çelve”, që mes aromës afrodisiake të petëve, kosit, gjizës, dhallës, djathit, spinaqit, është një humbje më vete, nuk u futa në autostradë. Humba gabimisht me dashje nëpër ca katunde të Darsisë, motrës së Dumresë.
Te një park fotovoltaik gjigand dikush më tha: Ke hyrë gabim shoku. Për me shku në Tiranë duhet me u kthy te Byreku.
Sa kam qesh me atë tipin që nuk e ka idenë çfarë domethënë me dash me humb duke mos u kthy.
Në Rrogozhinë e bëra dhe atje një mini-humbje. Pa vajtur te, si ma ka thënë vetë, dallëndyshja e parë e kapitalizmit në Myzeqe, Pilo Lala, ktheva djathtas nga rruga e vjetër. Pas nja gjysmë ore humbje rrëzë kodrave dhe plantacioneve të pjeshkëve, dola në Peqin.
Gabohesh nëse të vajti mendja se kjo e Rrogozhinës qe’ e fundit humbje.
Nja dy kilometra para se me arrit te rotonda e hekurishtes “Kombinatit Metalurgjik Çeliku i Partisë”, u ktheva te një rrugë rrëzë Krrabës. Te banjat sulfurore të rrugës Egnatia, ku ndaleshin, laheshin, çlodheshin perandorët romakë. Përfytyrimi i një perandori që 10 i ulur mbi një gur, është goxha humbje.
Mirupafshim Vlosh.
Pas humbjes sulfurore perandorake rrëzë Krrabës, deri në Tiranë, s’ka humbje. Ka vetëm fitore.
