Nga Carlo Bollino
Fytyra e zbehtë, e dobësuar dhe e plakur e Ilir Metës brenda kafazit prej xhamit të gjykatës speciale, teksa bërtet me mikrofonin e fikur si një peshk në akuarium, ka tronditur opinionin publik shumë më tepër se mijëra pretenca publike kundër SPAK-ut të artikuluara në dy vite nga Belo Këlliçi dhe Sali Berisha. Ish-presidenti i Republikës, i transformuar në një hije njerëzore pas një viti e gjysmë paraburgimi, është një imazh i papranueshëm për çdo qytetar, edhe për kundërshtarët e tij politikë. Të mësosh më pas se mbi atë të paraburgosur të rraskapitur, “drejtësia” vazhdon të ushtrojë tortura prej nëntë muajsh, duke i kufizuar orarin e ajrit apo duke i mohuar ushtrimet në palestër, si ndëshkim pasi ka dhënë një intervistë telefonike të paautorizuar, e shndërron vetë konceptin e drejtësisë në urrejtje dhe hakmarrje.
Ilir Meta nuk është një i dënuar që po vuan dënimin. Është një i pafajshëm në pritje të gjykimit, njësoj si Erion Veliaj, Ilir Beqaj dhe dhjetëra të burgosur të tjerë që SPAK i konsideron tashmë fajtorë pa pasur ende asnjë vendim gjykate. Të burgosurit e kësaj drejtësie të re kanë qenë deri tani të padukshëm për opinionin publik, sepse me një tjetër shkelje flagrante të Kodit të Procedurës Penale dhe të vetë direktivave të KLGJ-së, seancat zhvillohen me dyer të mbyllura në vend që të jenë publike. Gazetarët mund të jenë të pranishëm, por nuk kanë të drejtë të regjistrojnë, filmojnë apo fotografojnë. Një seri ndalimesh të paimagjinueshme në çdo gjykatë të Bashkimit Europian. Vetëm dje, për herë të parë dhe pas shumë presionesh, televizioneve iu lejua të regjistronin minutat e para të seancës me Ilir Metën, dhe ish-presidenti u rishfaq më në fund në publik duke treguar transformimin e tij tronditës.
Ato pak minuta pamjesh zbuluan anën tjetër të drejtësisë së re, që nuk lidhet vetëm me gjendjen fizike të një të paraburgosuri. Prania e tij brenda kafazit të xhamit me policin në krah, është një turp më vete: është para së gjithash një degradim moral dhe një poshtërim që asnjë njeri nuk duhet ta përjetojë, aq më pak një i pafajshëm në pritje të gjykimit e që nuk është as një vrasës, as një terrorist. Brenda atij kafazi i paraburgosuri mund të flasë, por askush nuk e dëgjon nëse gjyqtari nuk pranon t’i ndezë mikrofonin, një absurditet tjetër në çdo gjykatë europiane. Gjatë seancës ai është i ndarë fizikisht nga avokati i tij dhe nuk mund të konsultohet me të, siç ka të drejtë. Dhe, edhe kur mikrofonët janë të ndezur, sistemi audio i super-sallës së re, që ka kushtuar miliona euro, funksionon keq: zëri i kujtdo që flet (gjyqtar, prokuror, avokat apo i pandehur) dëgjohet aq ulët sa, edhe sikur të kishte kamera të ndezura, nuk do të mund të regjistrohej asnjë audio.
Kësaj i shtohet vështirësia për të aksesuar dosjet që përmbajnë provat, themeli i çdo procesi. Gazetarëve, që përfaqësojnë opinionin publik, kjo e drejtë u mohohet edhe në fazën kur dosja duhet të jetë publike. Por paradoksi është se për një kohë të gjatë kjo e drejtë u është mohuar edhe vetë të pandehurve: Erion Veliaj dhe vetë Ilir Meta kanë zhvilluar një betejë gati njëvjeçare për të fituar të drejtën për të lexuar të gjithë dokumentacionin e mbledhur nga SPAK kundër tyre, i cili u ishte mohuar.
Në historinë e së drejtës ekzistojnë dy mënyra të kundërta për të konceptuar drejtësinë: ajo e Maximilien Robespierre, i cili në emër të revolucionit francez pohonte se drejtësia nuk duhet të kursejë asnjë metodë për të ndëshkuar pushtetin; dhe ajo e italianit Cesare Beccaria, që në të njëjtën kohë mbështeste pikërisht të kundërtën. Robespierre justifikon terrorin si formë të drejtësisë politike. Beccaria refuzon dhunën e Shtetit përveç rasteve kur është rreptësisht e nevojshme dhe proporcionale. Robespierre sakrifikon garancitë në emër të rezultatit. Beccaria i konsideron garancitë thelbin e drejtësisë. Robespierre kërkon procese të shpejta që prodhojnë shembuj. Beccaria kërkon procese të drejta që shmangin abuzimet. Robespierre mbron shtetin nga qytetarët. Beccaria mbron qytetarët nga shteti.
Në fund, në të gjithë Europën liberale ka mbizotëruar modeli i Beccarias, që ka frymëzuar kodet penale moderne të botës së qytetëruar. SPAK dhe Shqipëria, në cilën anë qëndrojnë?
Por historia ofron edhe një mësim tjetër. Shumë e krahasojnë atë që po ndodh këto vite me SPAK me periudhën e ”Mani Pulite” në Itali. Gjyqtarët italianë shiheshin si “të mirët” që luftonin kundër të korruptuarve “të këqij”, dhe kjo i dha prokurorisë së Milanos një mbështetje të jashtëzakonshme popullore, duke u falur edhe gabimet që ajo bëri. Pastaj disa “të këqij”, të vënë me shpatulla pas muri, u vetëvranë: dikush në qeli, dikush në shtëpi një ditë para arrestimit. Dhe perceptimi publik u përmbys menjëherë. “Të mirët” nisën të duken edhe ata pak “të këqij”, ndërsa “të këqijtë” treguan anën e tyre të brishtë dhe njerëzore. Brenda pak muajsh Mani Pulite përfundoi. Drejtësia humbi sepse e teproi, dhe për shkak të këtij gabimi fatal, korrupsioni u rikthye të triumfojë.
