Intervistë me drejtorin e Institutit të Sigurimeve Shoqërore, Astrit Hado/
Nëse në vitin 2012, popullsia rezidente në Shqipëri ka qenë rreth 2.9 milionë banorë, në vitin 2080 parashikimet janë për një tkurrje të ndjeshme dhe popullsia në këtë vit do të jetë rreth 2 – 2.1 milionë banorë. Një tregues tjetër është që nëse në vitin 2012, popullsia mbi 65 vjeç zë 14.9% të totalit të popullsisë, në vitin 2080, kjo kategori do të arrijë në rreth 29.5%.
Efektet që plakja e popullsisë jep në jetën ekonomike e shoqërore janë afatgjata dhe me trend rritës të tyre. Drejtori i Institutit të Sigurimeve Shoqërore, Astrit Hado, thotë se Shqipëria është e vonuar me marrjen e masave amortizuese, pasi çfarëdolloj ndërhyrje që ndërmerret nuk jep efektin e menjëhershëm, por do kohën e vet të maturimit dhe dhënies së efekteve. Hado tha se, fillimisht duhet të frenohet emigracioni në drejtim të vendeve të tjera, pasi përgjithësisht emigrojnë të rinjtë dhe forcat aktive për punë.
Ai thotë se një nga masat parandaluese mund të jetë stimulimi i lindshmërisë, duke rritur shpërblimet, subvencionet e familjeve me shumë fëmijë, njohje ose dhurim të periudhave të sigurimit për çdo fëmijë ose kohës së kujdesit ndaj fëmijës. Disa vende kanë aplikuar rritjen e moshës së daljes në pension, duke e çuar deri në 70 vjet. Hado tha se edhe krijimi i skemave private të pensioneve janë një zgjidhje.
A është plakja e popullsie një shqetësim që duhet marrë në konsideratë qysh tani?
Kur themi që popullsia po plaket kemi parasysh që rritet mosha mesatare e popullsisë, si rezultat i rënies së numrit të lindjeve dhe rritjes së jetëgjatësisë së qytetarëve. Plakja e popullsisë mund të perceptohet edhe si rritje e peshës specifike që zë grupmosha mbi 65 vjeç ndaj totalit të popullsisë. Plakja e popullsisë nuk është një fenomen që ndodh menjëherë ose brenda një periudhe të shkurtër kohore, por është një proces i vazhdueshëm. Edhe efektet që plakja e popullsisë jep në jetën ekonomike e shoqërore janë afatgjata dhe me trend rritës të tyre. Për të ardhur te pyetja juaj, a duhet marrë në konsideratë që sot, përgjigjja është se jemi të vonuar. Jemi të vonuar pasi çfarëdolloj mase të parashikohet apo merret nuk jep efektin e menjëhershëm por do kohën e vet të maturimit dhe dhënies së efekteve. Çdo incentivë për rritjen e lindshmërisë nuk jep efektin brenda muajit apo vitit, pasi përveçse ligjësitë e natyrës nuk e lejojnë një gjë të tillë, edhe vendimmarrja individuale është proces që kërkon kohë dhe analizë të të gjithë faktorëve që mbështesin një vendim të kësaj natyre. Sistemet e pensioneve kanë një periudhë të gjatë të maturimit të produkteve që ofron pra, pensionet dhe si të tillë duhet që masat të merren përpara se fenomeni i plakjes të japë efektet e plota.
A keni ju projeksione për ecurinë e popullsisë në përgjithësi dhe moshës së tretë?
Një nga elementët kryesorë të studimit, vlerësimit, monitorimit dhe që ndikon në vendimmarrje në fushën e pensioneve është faktori demografik. Në analizat tona merren në konsideratë fuqia punëtore aktive, lindshmëria, vdekshmëria, jetëgjatësia në lindje, jetëgjatësia në moshën e daljes në pension, pesha që zë grupi mbi 65 vjeç në raport me popullsinë dhe me forcat aktive për punë etj. Padyshim që ne kemi projeksione të ecurisë së popullsisë për ata tregues që kanë lidhje me ecurinë e skemës së pensioneve që bazohen në të dhënat e INSTAT dhe të dhënat e UN. Një projeksion i popullsisë u realizua edhe në vitin 2014 në momentin e hartimit të reformës së pensionit si një pjesë integrale dhe shumë e rëndësishme e projeksionit të ecurisë së sistemit të pensionit deri në vitin 2080. Ky projeksion ose analizë e të gjithë të dhënave demografike të mbledhura na tregon një tendencë të tkurrjes së popullsisë rezidente në Shqipëri, rënie të lindshmërisë, plakje të popullsisë dhe rritje të peshës specifike të popullsisë mbi 65 vjeç në raport me totalin e popullsisë. Nëse në vitin 2012, popullsia rezidente në Shqipëri ka qenë rreth 2.9 milionë banorë, në vitin 2080 parashikimet janë për një tkurrje të ndjeshme dhe popullsia në këtë vit do të jetë rreth 2 – 2.1 milionë banorë. Një tregues tjetër është që nëse në vitin 2012, popullsia mbi 65 vjeç zë 14.9% të totalit të popullsisë, në vitin 2080, kjo kategori do të arrijë në rreth 29.5%.
Si ndikohet skema pensioneve nga fenomeni?
Plakja e popullsisë ka ndikim direkt dhe shumë të madh në skemën e pensioneve, sidomos në skemën publike që funksionon sipas parimit ‘Pay as you go’ (PAYG). Sipas këtij parimi, pensionet e një periudhe të caktuar financohen nga kontributet që paguhen po në atë periudhë. Një rënie e lindshmërisë do të thotë numër i ulët kontribuuesish në skemë dhe për rrjedhojë të ardhura të ulëta për të mbuluar shpenzimet për pension. Nga ana tjetër, rritja e numrit të pensionistëve, si dhe rritja e jetëgjatësisë në moshë pensioni ose siç njihet ndryshe rritja e kohës së gëzimit të pensionit do të rrisë shpenzimet për pensione. Ulja e të ardhurave, si rezultat i numrit të ulët të kontribuuesve dhe rritja e shpenzimeve si rezultat i rritjes së numrit të pensionistëve dhe kohës së gëzimit të pensionit, do të krijojë deficit të skemës dhe vështirësi financiare në pagimin e përfitimeve. Një situatë e tillë do të çojë ose në ulje të masës së pensionit, ose në rritje të sasisë së parave që buxheti i shtetit do të transferojë në formën e subvencionit në drejtim të sigurimeve shoqërore. Rritja e subvencionit për pensionet do të përkthehej në ulje investimesh dhe shpenzimesh të tjera, rritje të taksave ose rritje të borxhit publik. Pasojat besoj se janë të kuptueshme për të gjithë.
Çfarë masash parandaluese duhen marrë?
Shoqëria duhet të mendojë dhe të marrë masa për rritjen e lindjeve si faktori kryesor i uljes ose frenimit të plakjes së popullsisë. Sot jemi në një fazë kritike, ku një çift nuk arrin të riprodhojë vetveten, pasi norma e lindshmërisë është nën dy fëmijë për grua. Mendoj se një faktor tjetër që do të kishte efekt në vendin tonë për sa i përket këtij fenomeni është frenimi i emigracionit në drejtim të vendeve të tjera, pasi përgjithësisht emigrojnë të rinjtë dhe forcat aktive për punë. Për sa i përket skemës së pensionit, zgjidhjet janë të kushtëzuara nga faktorët e tjerë ekonomikë, socialë dhe demografikë. Këtu mund të përmend rritjen e moshës së daljes në pension, rritjen e periudhës kontributive, lidhjen e masës së pensionit me gjatësinë e periudhës kontributive dhe kontributeve të paguara gjatë kësaj periudhe kontributive, rregullat strikte të indeksimit të pensioneve me qëllim ruajtjen e qëndrueshmërisë financiare dhe garantimin e të drejtave dhe pagimin e tyre. Diversifikimi i riskut për sa u përket pensioneve mund të jetë një masë efikase për të përballuar efektet e plakjes së popullsisë. Ky diversifikim realizohet me forcimin e skemave private të pensioneve duke e shpërndarë riskun midis publikes dhe individit.
Si janë trajtuar përvoja të ngjashme në vende të tjera?
Plakja e popullsisë sot është një fenomen botëror dhe një nga arsyet kryesore të reformimeve të skemave të pensionit. Vende të ndryshme e kanë adresuar në mënyra të ndryshme problemin, që nga krijimi i incentivave për rritjen e lindshmërisë, duke rritur shpërblimet, subvencionet e familjeve me shumë fëmijë, njohje ose dhurim të periudhave të sigurimit për çdo fëmijë ose kohës së kujdesit ndaj fëmijës, rritjes së moshës së daljes në pension ku disa vende po e rrisin deri në 70 vjet, unifikim të moshës së daljes në pension për burrat dhe gratë, krijimi dhe forcimi i skemave private të pensioneve, ku risku është individual, pranimin gjithnjë e më shumë të emigrantëve nga vende të tjera për të rritur fuqinë punëtore dhe numrin e kontribuuesve në skemë, etj./Monitor/a.k
