Nga Amer Kapetanović
Dita e Evropës shpesh trajtohet si një datë përkujtimore. Ajo duhet të jetë më shumë se kaq. Duhet të jetë një disiplinë e mendimit politik: një moment për të pyetur nëse Evropa është ende e aftë ta kthejë premtimin e saj në realitet.
Deklarata Schuman nuk ishte një tekst ceremonial. Ajo ishte një akt strategjik. I ofroi Evropës një rrugëdalje nga logjika e rivalitetit duke i lidhur shtetet përmes interesave të përbashkëta, rregullave të përbashkëta dhe përgjegjësisë së përbashkët. Ajo kuptoi se paqja nuk mund të mbështetej vetëm në ndjenja. Duhej të organizohej. Kjo është arsyeja pse Dita e Evropës ka rëndësi. Ajo na kujton se Evropa nuk u ndërtua duke shmangur pyetjet e vështira, por duke iu përgjigjur atyre përmes bashkëpunimit.
Evropa Juglindore tani përballet me versionin e saj të këtij testi. Rajoni nuk ndodhet më në momentin e menjëhershëm pas konfliktit, ku bashkëpunimi u konceptua fillimisht si një mbrojtje kundër rikthimit të paqëndrueshmërisë. Ky qëllim mbetet i rëndësishëm, por nuk është më i mjaftueshëm. Bota përreth nesh ka ndryshuar. Klima gjeopolitike është ashpërsuar, hapësira për paqartësi është ngushtuar dhe multilateralizmi gjithnjë e më shumë vlerësohet mbi bazën e rezultateve konkrete. Edhe Bashkimi Evropian po ripërcakton prioritetet e tij rreth konkurrueshmërisë, sigurisë dhe autonomisë strategjike.
Këshilli për Bashkëpunim Rajonal u krijua tetëmbëdhjetë vjet më parë, në një moment kur Evropa Juglindore po dilte nga konflikti me bindjen e përbashkët se dialogu mund të parandalonte rikthimin dhe se vlerat e përbashkëta mund të siguronin stabilitet afatgjatë. Në atë kohë, vetëm mbajtja e aktorëve politikë në të njëjtën dhomë kërkonte përpjekje dhe durim. Krijimi i zakoneve të bashkëpunimit nuk ishte simbolik, ishte stabilizues.
Kjo logjikë ende ka vlerë. Por Dita e Evropës na fton të shtrojmë një pyetje më kërkuese: çfarë duhet të bëhet tani bashkëpunimi rajonal? Tetëmbëdhjetë vjeç është mosha kur vetëm mbijetesa nuk impresionon më, rëndësia bëhet masa reale e pjekurisë. Për RCC-në, rëndësia qëndron në ruajtjen e një ekuilibri të kujdesshëm ndërmjet mandatit, gjeografisë dhe vlerave të përbashkëta.
Megjithatë, pasiguria nuk është vetëm kufizim, ajo zbulon gjithashtu mundësi. Gjeografia, e trajtuar shpesh si fat, mund të jetë gjithashtu strategji. Evropa Juglindore është bërë një korridor kritik në një kohë kur kontinenti përballet me ndërprerje në furnizimin me energji, logjistikë dhe zinxhirë furnizimi. Rajoni po shihet gjithnjë e më shumë si një destinacion “nearshoring”, ndërsa kompanitë rivlerësojnë rrezikun dhe afërsinë. Brenda këtij peizazhi më të gjerë, Ballkani Perëndimor funksionon si ind lidhës, duke lidhur shtetet anëtare të BE-së me ekonomitë fqinje dhe duke ankoruar rrugë jetike të transportit dhe energjisë.
Prandaj, zgjerimi nuk është më vetëm një premtim normativ. Ai lidhet me vetë qëndrueshmërinë dhe koherencën strategjike të BE-së. Pyetja nuk është më nëse zgjerimi duhet të vazhdojë, por si mund të avancojë me kredibilitet dhe urgjencë. Rrugët institucionale ekzistojnë. Ajo që përcakton përparimin është vullneti politik.
Kjo është arsyeja pse Dita e Evropës në vitin 2026 duhet të jetë gjithashtu një moment për të menduar mbi të ardhmen e rajonit. Mali i Zi ka shumë të ngjarë të ketë një mundësi serioze për t’u bërë shteti i ardhshëm anëtar i Bashkimit Evropian. Shqipëria mund të ndjekë të njëjtën rrugë. Këto zhvillime do të ishin historike për vendet përkatëse, por gjithashtu do të riformësonin logjikën e bashkëpunimit në të gjithë rajonin.
Kjo nuk është një pyetje abstrakte institucionale. Ajo prek vetë zemrën e kredibilitetit të Evropës në Evropën Juglindore. Nëse zgjerimi ecën vend pas vendi, rajoni duhet të mbetet i lidhur përmes tregjeve, infrastrukturës, sistemeve energjetike, shërbimeve digjitale, aftësive, mobilitetit dhe standardeve të përbashkëta. Niveli i ardhshëm duhet të projektohet për një rajon në lëvizje: pjesërisht brenda BE-së, pjesërisht në negociata, por i lidhur tërësisht me të njëjtën të ardhme evropiane.
Faza e parë e bashkëpunimit rajonal ishte e përqendruar në pajtim, stabilizim dhe rindërtim të besimit pas konfliktit. Ky mision mbetet historikisht i rëndësishëm. Por faza tjetër duhet të fokusohet më drejtpërdrejt në konvergjencën ekonomike, integrimin në Tregun e Vetëm të BE-së, ndërlidhjen energjetike, interoperabilitetin digjital, qëndrueshmërinë e infrastrukturës, mobilitetin e punës dhe gatishmërinë strategjike. Objektivi nuk duhet të jetë thjesht ruajtja e dialogut, por krijimi i kushteve ku përparimi i një ekonomie forcon rajonin në tërësi.
Prandaj, bashkëpunimi rajonal duhet të piqet paralelisht me aspiratat evropiane të vetë rajonit. Nëse Mali i Zi hyn i pari dhe Shqipëria më pas, anëtarësimi i tyre nuk duhet të përfaqësojë fundin e bashkëpunimit rajonal. Përkundrazi, duhet të përfaqësojë përmirësimin e tij. Rajoni do të ketë nevojë për mekanizma më të fortë koordinimi, forma më praktike solidariteti dhe një kuptim më të qartë të mënyrës se si funksionon bashkëpunimi midis anëtarëve dhe jo-anëtarëve të BE-së.
Vendimi i administratës së Shteteve të Bashkuara për t’u tërhequr nga Bordi i RCC-së duhet të kuptohet brenda këtij konteksti më të gjerë. Shtetet e Bashkuara kanë luajtur një rol të pazëvendësueshëm në stabilizimin e rajonit gjatë tre dekadave të fundit përmes diplomacisë, angazhimit të sigurisë dhe mbështetjes së vazhdueshme institucionale. Ky kontribut mbetet themelor dhe nuk zbehet nga tërheqja nga një format i vetëm institucional. Në të njëjtën kohë, mesazhi që kemi marrë është i qartë: përgjegjësia për formësimin e trajektores së rajonit po bie gjithnjë e më shumë mbi vetë aktorët evropianë.
Kjo përgjegjësi buron përfundimisht nga qytetarët. Për më shumë se një dekadë, RCC ka matur opinionin publik në të gjithë Ballkanin mbi çështje politike, ekonomike dhe sociale. Perspektivat e tyre ndryshojnë kur bëhet fjalë për anëtarësimin në BE, besimin institucional dhe performancën demokratike. Megjithatë, një aspiratë mbetet jashtëzakonisht e qëndrueshme: dëshira për një cilësi jete të krahasueshme me atë që gëzohet brenda Bashkimit Evropian. Qytetarët kërkojnë institucione më të ndershme, sundim më të fortë të ligjit dhe më shumë mundësi.
Mbështetja për bashkëpunimin rajonal pasqyron këtë pragmatizëm. Në vitin 2025, 64% e të anketuarve vazhduan ta shohin atë si një mekanizëm të aftë për të prodhuar përmirësime konkrete. Në disa fusha, si roaming-u falas, pagesat e menjëhershme, lehtësimi i tregtisë dhe mobiliteti, rezultatet janë të dukshme dhe të matshme. Në fusha të tjera, baza është vendosur, por zbatimi kërkon angazhim të qëndrueshëm politik.
Pengesat janë të pashmangshme në një rajon të formësuar nga histori komplekse dhe mjedise politike të brishta. Faktori vendimtar është mënyra se si institucionet reagojnë ndaj tyre. Kredibiliteti nuk ndërtohet mbi mungesën e vështirësive, por mbi aftësinë për t’u përshtatur, për të mësuar dhe për të vazhduar.
Presionet me të cilat përballet bashkëpunimi rajonal shkojnë përtej mosmarrëveshjeve dypalëshe të pazgjidhura. Një transformim më i gjerë është i dukshëm në mënyrën se si vlerësohen iniciativat shumëpalëshe dhe ndihma për zhvillim. Po vihet theks më i madh mbi rezultatet e matshme dhe shpejtësinë e zbatimit. Një shqyrtim i tillë është i justifikuar. Megjithatë, bashkëpunimi i vlerësuar vetëm përmes treguesve afatshkurtër rrezikon të anashkalojë vlerën e tij strukturore. Proceset janë mjetet përmes të cilave ndërtohen parashikueshmëria, drejtësia dhe besimi ndërmjet partnerëve.
Pjekuria institucionale, në këtë mjedis, kërkon si reflektim ashtu edhe ambicie strategjike. RCC-ja ka nisur një vlerësim të ndikimit kumulativ të 30 viteve të Procesit të Bashkëpunimit të Evropës Juglindore, duke u ofruar kryesimeve të ardhshme bullgare dhe rumune analiza të bazuara në prova dhe jo në ceremoni. Strategjia SEE2030 pasqyron në mënyrë të ngjashme një orientim drejt qëndrueshmërisë afatgjatë.
Tregu i Përbashkët Rajonal po shqyrtohet gjithashtu për ndikimin e tij ekonomik të matshëm, veçanërisht ndërsa mbështet Planin e Rritjes të BE-së për Ballkanin Perëndimor. Përfundimet e Samitit të Procesit të Berlinit në Londër po përkthehen, së bashku me partnerë si CEFTA, Komuniteti i Energjisë, Komuniteti i Transportit dhe RESPA, në masa konkrete.
Bashkëpunimi rajonal nuk e zëvendëson zgjerimin dhe as nuk mund të zgjidhë çdo mosmarrëveshje politike. Ai nuk mund të krijojë vullnet politik aty ku mungon. Ajo që mund të bëjë është të reduktojë fërkimet, të menaxhojë ndërvarësinë dhe të ulë rrezikun sistemik. Në një periudhë të karakterizuar nga fragmentimi dhe konkurrenca gjeopolitike, forca e tij nuk qëndron në retorikë, por në ofrimin e vazhdueshëm të stabilitetit, qëndrueshmërisë dhe prosperitetit të përbashkët.
Dita e Evropës duhet të na kujtojë se projekti evropian nuk ka qenë kurrë vetëm për institucionet. Ai kishte të bënte me kthimin e ndërvarësisë në paqe, të rregullave në besim dhe të afërsisë në përparim të përbashkët. Ky mësim është sërish i rëndësishëm për Evropën Juglindore. Rajoni nuk ka nevojë për bashkëpunim ceremonial. Ai ka nevojë për bashkëpunim që e përgatit për Evropën që po formësohet: më gjeopolitike, më konkurruese, më kërkuese dhe, nëse zgjedhim me mençuri, më të bashkuar.
Objektivi nuk është ruajtja institucionale për hir të vetvetes. Është të sigurohet që bashkëpunimi të mbetet i dobishëm, i besueshëm dhe në përputhje me pritshmëritë e qytetarëve. Premtimi i Evropës duhet të bëhet realitet i Evropës. Në Ditën e Evropës, ky është mesazhi që Evropa Juglindore duhet të dërgojë: ne nuk aspirojmë vetëm t’i bashkohemi Evropës, ne jemi gati të ndihmojmë në formësimin e saj.
