Një betejë gjithnjë e më intensive mbi kursin e Iranit drejt Shteteve të Bashkuara është duke u zhvilluar brenda regjimit, pasi mungesa e zgjatur e Mojtaba Khamenei nga jeta publike ka hapur hapësirë për konfrontime midis pragmatistëve dhe atyre të linjës së ashpër.
Në qendër, sipas një analize të ‘Bloomberg’, është Presidenti Masoud Pezeshkian, i cili këmbëngul në nevojën për të gjetur një rrugëdalje diplomatike nga lufta dhe tani po sulmohet hapur nga krahu ultrakonservator.
Ata që mbështesin linjën e ashpër kanë shkuar aq larg sa kanë kërkuar dorëheqjen e tij për shkak të mbështetjes së tij për marrëveshjen e brishtë të paqes me Shtetet e Bashkuara. Ai vetë, megjithatë, e ka bërë të qartë se nuk do ta ndryshojë qëndrimin e tij.
Në të njëjtën kohë, pyetja thelbësore ngrihet mbi konfliktin politik: a mundet Mojtaba Khamenei të ushtrojë të njëjtin pushtet si babai i tij dhe të veprojë si arbitër midis qendrave rivale të pushtetit?
Zhdukja e Khameneit dhe takimi “shtatë ose tetë orësh”
Spekulimet rreth udhëheqësit të ri suprem u intensifikuan javën e kaluar kur Pezeshkian tha në televizionin shtetëror se ishte “shumë e vështirë” për të të komunikonte me të.
Mojtaba Khamenei nuk është shfaqur në publik që kur mori pushtetin suprem në mars. Megjithatë, të hënën, Pezeshkian zbuloi se të dy patën një takim të gjatë, që zgjati “shtatë ose tetë orë”.
“Ishte një takim shumë i mirë”, tha presidenti iranian, duke shpjeguar se ata diskutuan, ndër të tjera, përkeqësimin e standardeve të jetesës së iranianëve. Sipas tij, shqetësimi më i madh i Khameneit është ruajtja e “unitetit dhe kohezionit” në vend.
Khamenei u plagos në të njëjtin sulm ajror izraelit më 28 shkurt që vrau babanë dhe paraardhësin e tij, Ajatollah Ali Khamenei. Shkalla e lëndimeve të tij mbetet e panjohur, megjithëse Pezeshkian pohoi se udhëheqësi suprem është në “gjendje të shkëlqyer shëndetësore”.
Boshllëku i lënë nga i ati
Mungesa e Mojtaba Khameneit është veçanërisht e rëndësishme duke pasur parasysh rolin që luajti i ati për gati katër dekada.
Ali Khamenei shpesh vepronte si arbitër në konfliktet e brendshme të sistemit. Si vendimmarrës përfundimtar, miratimi i tij ishte thelbësor në shndërrimin e propozimeve politike në politikë zyrtare shtetërore, edhe kur kishte kundërshtim të fortë nga përfaqësuesit e vijës së ashpër, siç ishte rasti me marrëveshjen bërthamore të vitit 2015.
Ende nuk është e qartë nëse djali i tij ka të njëjtën ndikim politik. Dhe si mund ta bëjë këtë, duke pasur parasysh se askush nuk e ka parë të gjallë ose të dëgjojë të flasë prej pesë muajsh.
Arman Mahmoudian, një studiues në Universitetin e Floridës së Jugut, thekson se udhëheqësi i ri suprem nuk bën paraqitje publike, nuk është lehtësisht i arritshëm dhe raportohet se komunikon me zyrtarë të lartë përmes ndërmjetësve. Kjo, beson ai, e bën të vështirë ushtrimin e një lidershipi të qartë dhe vendimtar dhe zgjidhjen e shpejtë të mosmarrëveshjeve të brendshme.
Dy kampe për bisedime me SHBA-në
Konfliktet e brendshme nuk janë asgjë e re për sistemin politik iranian. Por lufta i ka bërë ato shumë më intensive dhe, mbi të gjitha, shumë më publike.
“Gjithmonë ka pasur një grup që ka thënë se na duhet një marrëveshje strategjike me SHBA-në dhe një grup që dëshiron një luftë të pafundme me SHBA-në”, vëren Saeed Leylazh, një ekonomist dhe ish-këshilltar i Pezeshkian.
Ndryshimi në lidership dhe mungesa e Khamenei-t nga skena publike, shpjegon ai, kanë krijuar më shumë hapësirë që këto mosmarrëveshje të shprehen hapur.
Nga njëra anë janë pragmatistët, me Pezeshkian dhe Ministrin e Jashtëm Abbas Araghchi si figura kyçe. Ata besojnë se negociatat me Perëndimin janë të pashmangshme nëse Irani dëshiron të zvogëlojë izolimin e tij ekonomik, të tërheqë investime dhe të përmirësojë standardet e jetesës.
Pezeshkian dhe aleatët e tij politikë po kërkojnë një fund të luftës dhe një heqje të gjerë të sanksioneve, duke besuar se kjo mund të ofrojë lehtësim të menjëhershëm ekonomik për një popullsi që përballet me inflacion të lartë, papunësi dhe efektet e luftës.
Përkrahësit e linjës së ashpër nuk duan një marrëveshje me Trumpin
Nga ana tjetër, përfaqësuesit e linjës së ashpër në udhëheqjen politike dhe fetare refuzojnë qasjen diplomatike ndaj administratës së Donald Trump.
Për ta, qasjen ndaj Perëndimit minon parimet themelore të Revolucionit Islamik të vitit 1979. Ata gjithashtu argumentojnë se përpjekjet e përsëritura për të negociuar me Trump jo vetëm që nuk kanë arritur të mbrojnë Iranin, por janë pasuar edhe nga sulme nga SHBA-të dhe Izraeli.
Në këtë kontekst, sulmet e tyre ndaj Pezeshkian tani kanë shkuar përtej kufijve të zakonshëm të konfrontimit politik.
Kleriku ultrakonservator Mohammad Bagher Kharazy sulmoi presidentin në korrik, duke e quajtur atë “plehra” dhe duke vënë në dyshim legjitimitetin e presidencës së tij. Në një video të postuar në Instagram , autenticiteti i së cilës nuk është konfirmuar, ai pretendoi se Republika Islamike “nuk është më efektive” dhe madje kërcënoi të “rrethojë të gjitha ministritë” në Teheran, duke pretenduar se ka 250,000 mbështetës.
Ish-negociatori bërthamor Saeed Jalili, një figurë kryesore në fraksionin ultrakonservator Payndari, ka nisur gjithashtu sulme të ashpra ndaj diplomatëve iranianë dhe presidentit, duke argumentuar se hakmarrja për vdekjen e Ali Khamenei duhet t’i paraprijë negociatave për të hequr sanksionet e SHBA-së.
Dhe Rouhani është rikthyer në lojë
Ish-Presidenti Hassan Rouhani është përfshirë gjithashtu në këtë debat, duke u përpjekur të rivendoset në skenën politike përmes deklaratave publike.
Rouhani ka sulmuar SHBA-në dhe Izraelin, duke pretenduar se ata e nënvlerësuan forcën e popullit iranian, por është kthyer edhe kundër mbështetësve të vijës së ashpër, të cilët ai i përshkroi si “një pakicë që beson se përshkallëzimi i kësaj lufte do të përshpejtojë ardhjen e Mehdiut”.
Khamenei fillon të tregojë se kush vendos
Pavarësisht mungesës së tij nga jeta publike, lëvizjet e fundit që i atribuohen Mojtaba Khameneit shihen si një përpjekje për të rifituar kontrollin e të atit mbi sistemin politik.
Videot kontroverse të Kharezit ishin zhdukur nga faqja e tij në Instagram deri të martën, ndërsa gjyqësori iranian njoftoi se kleriku ishte thirrur të paraqitej në gjykatë.
Edhe më domethënës ishte njoftimi, që i atribuohet vetë Khameneit, i emërimit të veteranit të Gardës Revolucionare dhe konservatorit Mohsen Rezaei në udhëheqjen e Këshillit Suprem të Sigurisë Kombëtare, një nga pozicionet më të rëndësishme në aparatin e sigurisë së vendit.
Pasuan emërime të reja në udhëheqjen e lartë ushtarake, shumë prej të cilave kishin të bënin me Gardën Revolucionare. Lëvizjet tregojnë një forcim të elementëve të vijës së ashpër që kanë përcaktuar strategjinë e fushëbetejës së Iranit dhe një bashkim më të madh rreth Gardës.
Hormuzi forcon “linjët e ashpra”
Linjat e ashpra tani duken më të bindur se strategjia e tyre po funksionon. Republika Islamike i ka mbijetuar luftës, regjimi mbetet në pushtet dhe Teherani beson se ka krijuar një pengesë efektive duke përdorur Ngushticën e Hormuzit si një monedhë kyçe negociuese.
Por kjo mund ta bëjë edhe më të vështirë arritjen e një marrëveshjeje.
Dina Esfandiary e Bloomberg Economics beson se linjat e ashpra ndiejnë se kanë epërsinë dhe besojnë se qëndrimi i tyre i ashpër kundër Trump po funksionon.
Nga ana tjetër, Ali Vaez i Grupit Ndërkombëtar të Krizave paralajmëron se koherenca më e madhe rreth strategjisë aktuale nuk duhet të ngatërrohet me sigurinë e suksesit të saj.
Për momentin, Teherani beson se duke këmbëngulur në qëndrimet e tij dhe duke rritur kostot për palën tjetër, e ka detyruar Uashingtonin të përshtasë qëllimet e tij. Rreziku, sipas Vaez, është se kjo ndjenjë afatshkurtër e justifikimit do të shndërrohet në vetëbesim të tepruar afatgjatë.
Disi, pavarësisht thirrjeve të Pezeshkian për marrëveshje dhe kërkesës së Khamenei për “unitet dhe kohezion”, Irani mbetet i ndarë se sa larg duhet të shkojë përballja me SHBA-në dhe me çfarë kushtesh mund të arrihet paqja.
