(A do të triumfoj “dimplomacia e potasit” e Uashingtonit aty ku diplomacia e sanksioneve të Brukselit dështoj?)
Nga Eljanos Kasaj*
Minsk, Bjellorusi-Gjatë një interviste me gazetarin kubano-amerikan të RT America (Russian Today/Россия Сегодня), Rick Sanchez, Presidenti bismarkian bjellorus Aliaksandr Lukashenka (Аляксандр Лукашэнка) ka deklaruar se Bjellorusia është gati për një “marrëveshje të madhe” me Shtetet e Bashkuara, por ajo duhet të jetë e përgatitur në mënyrë të tillë që të pasqyrojë interesat e të dy vendeve.
“Ne jemi gati për këtë takim. Jemi gati për një marrëveshje, por ajo duhet të përgatitet në mënyrë që të pasqyrohen interesat e Shteteve të Bashkuara të Amerikës dhe Bjellorusisë”, tha Presidenti Lukashenka.
Këto fjalë të udhëheqësit bjellorus janë veçanërisht emfazuar prej Agjencisë Telegrafike Bjelloruse BELTA (Беларускае Тэлеграфнае Агенцтва), ekspertët e së cilës i shikojnë parë ato si simbol të vullnetit të udhëheqjes bjelloruse për të hyrë në dialog me Perëndimin, pas pothuajse 5 vitesh stanjacioni dhe pothuajse asnjë kontakti diplomatik serioz ose produktiv.
Ndërkaq shumë ekspertë politik, analistë dhe gazetarë prej hapsirës post-sovjetike, e shikojnë retorikën e zbutur dhe tonin dakortësues të udhëheqësit bjellorus (të njohur për karakterin e tij politik à la soviétique), si një rezultat të strategjisë së Ostpolitika-s të Presidentit Trump, fort të ngjashme me atë të Kancelarit gjermano-perëndimor Willy Brandt gjatë Luftës së Ftohtë (1947-1991), e cila synon që në vend të vijimit të politikës të konfrontimit të Uashingtonit me Minskun, të aplikoj një strategji më fleksible, e cila synon paqëzimin e mardhënieve midis Bjellorusisë dhe Perëndimit përmes “Wandel durch Annäherung” ekonomik, duke braktisur kështu doktrinën e “sanksioneve të ashpëra punitive”, të adaptuar historikisht dhe pa sukses prej elitave brukseliane të Bashkimit Evropian kundrejt Minskut.
Pra, rredhimisht lind pyetja se çfarë do të sillte dakortëzimi për këtë “marveshjeje të madhe” për Bjellorusinë dhe Shtetet e Bashkuara?
Fillimisht, përpara se ti përgjigjemi kësaj pyetje, le te fillojmë me atë që është aritur deri më tani prej dialogut midis administratës së Presidentit Trump dhe Presidentit Lukashenka.
Pikërisht ky kuriozitet i fundit, i cili mund të quhet edhe shtylla kurrizore e ekonomisë bjelloruse, për amerikanët duket se ishte “leva e Arkimedit” për ta nxjerrë situatën politike prej stanjacionit, duke përdorur një strategji të kombinuar midis dialogut diplomatike dhe atij ekonomik, për të arritur që të normalizojnë marrëdhëniet me Bjellorusinë.
Iniciativa amerikane filloi me një eksperiment diplomatik, duke hapur një dialog konsultativ me Minskun si pjesë e bisedimeve të Shteteve të Bashkuara me Rusinë në Anchorage të Alaskës, mbi zgjidhjen e konfliktit të zgjatur të armatosur ruso-ukrainas, i cili rezultoi shumë pozitiv dhe premtues.
Pas këtij suksesi të parë, ishte e qartë se akulli më në fund ishte thyer dhe se hapat e mëtejshëm mund të ndërmerreshin, megjithëse me shumë kujdes, pasi ende duhej ndërtuar besimi i ndërsjellë.
Hapi i parë u ndërmor me vendimin e administratës amerikane për të hequr sanksionet amerikane ndaj Belavia Belarussian Airlines (‘Белавія’ —беларуская авіякампанія), si dhe atyre në avionin presidencial të Presidentit Lukashenka.
Pas linjave ajrore bjelloruse, administrata amerikane vijoj më tej dhe hoqi sanksionet mbi industrinë e potasës, një nga sektorët kryesorë ekonomikë të Bjellorusisë, duke synuar gjigantët kryesorë shtetërorë dhe privatë të prodhuesve dhe eksportuesve të potasit bjellorus, si Belaruskali (Беларуськалій), Slavkali (Славкалій), Agrarazkvit (Аграразквіт) dhe Kompaninë Bjelloruse të Potasit/Belarusian Potash Company (Беларуская калійная кампанія).
Së fundi, radhën e pati ajo e financave, ku administrate e Presidentit Trump mori vendimin për heqjen e sanksioneve ndaj Ministrisë së Financave të Bjellorusisë (Міністэрства фінансаў Беларусі) dhe Bankës Bjelloruse për Zhvillim dhe Rindërtim “Belinvestbank” (Беларускі банк развіцця і рэканструкцыі “Белінвестбанк”).
Edhe pse është ende shumë herët për të nxjerrë përfundime të qarta rreth ndikimit të këtyre zhvillimeve në ekonominë bjelloruse, Banka Euroaziatike e Zhvillimit (Евразийский банк развития) ka parashikuar që gjatë vitit 2026 rritja e PBB-së së Bjellorusisë do të përshpejtohet pas kësaj heqjeje të sanksioneve nga Uashingtoni, e nxitur rrjedhimisht prej rifillimit të eksporteve dhe kërkesa e qëndrueshme e konsumatorëve.
Dhe këtu vijmë te pyetja e lartpërmendur se çfarë saktësisht do të sillte dakortësimi për këtë “marrëveshje të madhe” midis Bjellorusisë dhe Shteteve të Bashkuara:
Nëse do t’i analizonim në detaje këto vendime të administratës së Presidentit Trump për të hequr sanksionet në disa sektorë kyç të ekonomisë bjelloruse, do të shihnim gjithashtu se si është përgatitur skema brilante e amerikanëve për të stimuluar situatën aktuale në prag të “marrëveshjes së madhe”: heqja e sanksioneve mbi linjat ajrore bjelloruse ka pasur për qëllim të sinjalizojë riaktivizimin e rrugëve tregtare, ndërsa heqja e sanksioneve mbi industrinë bjelloruse të prodhimit të potasit dhe sektorin financiar, duket se synon t’u mundësojë investitorëve dhe kompanive amerikane të hyjnë në tregun bjellorus, i cili ka shumë të ngjarë të dominohet nga kërkesa e konsumatorëve amerikanë (mes paqëndrueshmërisë globale të furnizimit me potas/plehra kimike përveç naftës dhe gazit) dhe ku pagesat ose transaksionet bankare tani mund të bëhen më lehtë se më parë.
Këtu mund të vërejmë edhe interesat real të palës amerikane në “marrëveshjen e madhe” me Bjellorusinë: zbatimi i fundit i një politike të diversifikimit të partnerëve ekonomikë, si rezultat i gjendjes aktuale të marrëdhënieve të tensionuara ndërqeveritare dhe bilaterale midis Shteteve të Bashkuara dhe Kanadasë (e cila, si Bjellorusia, është një nga vendet kryesore prodhuese të potasit/plehërave kimike në botë), po përdoret nga Uashingtoni si një mjet për ta distancuar disi Minskun nga Moska dhe Pekini, por amerikanët po e bëjnë këtë pa synuar të krijojnë një skizëm ose përçarje midis Minskut dhe aleatëve të tij historik, duke synuar kryesisht që ta mbajnë Bjellorusinë në statusin e saj historik si një “zonë jastëk”(buffer zone).
Nga ana tjetër, ky projekt i amerikanëve është duke u mirëpritet në mënyrë direkte dhe indirekte nga qeveria bjelloruse, e cila që nga viti 2025 ka nisur një politikë diplomatike dhe ekonomike multi-vektoriale (e referuar edhe nga diplomacia bjelloruse si ‘politika e jashtme e harkut të largët’), duke marrë çdo masë të mundshme për të parandaluar dominimin total politik dhe, mbi të gjitha, ekonomik të Rusisë dhe Republikës Popullore të Kinës në vend.
Për këtë arsye mund edhe që të hamendësojmë se nëse do të arrihet një marrëveshje me amerikanët, ajo me siguri do të përfshijë mundësinë që Bjellorusia të ketë akses në portin kritik lituanez të Klaipėda, e cila do ta çlironte Minskun prej varësisë lognistike prej portit rus të Shën Petersburgut, i cili sot është e vetmja rrugë tregëtare për transportimin e produkteve bjelloruse të plehrave në tregjet amerikane, evropiane dhe globale. Në të njëjtën kohë, kjo do t’i japë fund dominimit të tregut rus në ekonominë bjelloruse dhe do të stabilizojë eksportet bjelloruse në nivelet para viteve 2020/2021.
Në të njëjtën kohë, bazuar në këtë qasje pragmatiste, mund të supozojmë se për Minskun, synimi i vërtetë nuk është aq shumë maksimizimi i përfitimeve nga marrëveshja, por vetë marrëveshja, e cila mund të ketë gjithashtu simbolikisht një ndikim në situatën politike të qeverisë së Presidentit Lukashenka, e cila tani mund të deklaroj se ka arritur të thyejë izolimin politiko-ekonomik të Perëndimit, si dhe ta përdorë marrëveshjen si një mjet për të pasur një dialog më të barabartë me Kremlinin.
Si përfundim, mund të konkludojmë se, megjithëse bisedimet midis palëve bjelloruse dhe amerikane janë ende duke vazhduar, tanimë është e qartë nga retorika e udhëheqjes bjelloruse se “diplomacia e potasit” e Uashingtonit ka arritur të krijojë një dialog praktik dhe reciprok me Minskun, ku presioni ekonomik dhe izolimi politik nga evropianët nuk kishin mundur ta arrinin këtë.
Gjithashtu, arritja e kësaj marrëveshjeje mund t’u japë amerikanëve një avantazh për ta përdorur atë avantazh si një mjet presioni politik mbi evropianët, ashtu si në rastin e dialogut me Rusinë, i cili sot po zhvillohet vetëm midis Moskës dhe Uashingtonit, edhe në këtë situatë dialogu me Minskun mund të duket se po zhvillohet pa praninë e evropianëve, duke sinjalizuar kështu një divergjencë dhe ndoshta ndarje rrugësh midis Bashkimit Evropian dhe Shteteve të Bashkuara.
*Fakulteti i Shkencave Politike. Universiteti i Wroclaw (Uniwersytet Wrocławski), Poloni
