Nga Eljanos Kasaj*
Rruga e zbritjes së hordhive mongole në Ballkan filloi pas katastrofës ushtarake të Betejës së Mohit (11 prill 1241) dhe thyerjes së ajkës së kalorsisë hungareze dhe aleatëve të tyre kroat, austriak dhe tempullar prej ushtrive mongole të komanduara prej Batu Khan-it, Kadan Khan-it, Berke Khan-it dhe gjeneralëve Subutai, Borolldaj, Bakataj.
Pasi humbi pothuajse gjithë ushtrinë në brigjet e lumit Sajó, mbreti hungarez Béla IV u largua për të kërkuar strehim në Mbretërinë e Kroacisë, e cila asokohe ishte në një union ruajal me Mbretërinë e Hungarisë, gjë që e bënte Belën IV, mbret të kroatëve.
Khani Batu dërgoi rreth 20,000 trupa në ndjekje të mbretit hungarez, nën komandën e khanit Kadan (nipit të Xhingis Khanit).
Mongolët e ndoqën mbretin Béla IV këmba-këmbës nga një qytez në tjetrën në Sllavoni dhe Dalmaci, duke rënuar, plaçkitur dhe djegur çdo qytez ose kështjell që pushtonin, por fisnikëria kroate dhe qytetet dalmate si Trogiri dhe Rab-i e mbrojtën me guxim dhe besnikëri mbretin e tyre.
Në pranverën e vitit 1242, trupat e khanit Kadanit, duke u tërhequr prej tokave të Mbretërisë së Hungarisë, hynë në Banatin e Bosnjes, për tu drejtuar në principatat serbe dhe duke dalë Adriatik, në tokat mbretërore serbe të Zetës (të cilat sot korrespondojnë me territoret e Malit të Zi dhe Shqipërisë veriore).
Në Zetë, hordhitë mongole sulmuan fillimisht Kotorrin dhe më pas zbritën në tokat shqiptare, ku vetëm Qyeti i Ulqinit, falë fortifikimeve të fuqishme arriti ti rezistonte pushtimit. Mongolët u drejtuan drejt Shasit (Sant’Asteio) dhe Drishtit (Drivastum)-aso kohe nën sundimin e dinastisë serbe të Nemanjiqëve, që prej pushtimit të tyre në vitin 1183 prej carit Stefan Nemanja- të cilat u plaçkitën dhe shkatërruan, ndërsa popullsitë e tyre u masakruan pa mëshirë. Gjatë kalimit të tyre nëpër tokat shqiptare, hordhitë mongole shkatërruan edhe fortesën e Sapës, masakruan të gjithë banorët e saj dhe të shumë katundtheve ose fshatrave të vegjël që u dilnin përpara në rrugën e tyre.
Ndonëse nuk ka të dhëna burimore që trupat mongole të kenë hasur ndonjë rezistencë gjatë marshimit të tyre në Zetë (dhe në tokat shqiptare), një përshkrim i papërnuar dhe i ftohtë i asaj që mbeti prej tyre, na vin prej Arkidhjakut Thomas të Splitit, i cili shkruante se mongolët nuk lanë pas në Zetë “askënd për të urinuar pas murit”-duke e bërë kështu të qartë brutalitetin, egërsinë dhe barbarizmat e tyre kundër popullsisë vendase.
Ky pushtim, ndonëse është lënë në mënyrë të çuditëshme në harresë prej historiografisë shqiptare, përfaqëson në vetvete një episod historik, në të cilin tregohet qartë se historiografia mesjetare e shqipërisë kufizohet vetëm me Principatën e Arbërit ose Epopenë e Skënderbeut, por se ajo ka shumë episode të tjera fort kolorite, duke filluar që prej ekspeditave normane të Robert Guiskardit, mbretërit të mbretit francez Charles d’Anjou, e deri tek pushtimet prej hordhive të stepave të Azisë-duke treguar se edhe Shqipëria ka një histori jo me pak interesante dhe aventurioze se sa ajo e fqinjëve te saj ballkanik dhe shteteve të thera evropiane-duhet që vetëm ne të dimë ta shkruajmë dhe prezantojmë atë.
*Fakulteti i Shkencave Politike. Universiteti i Wroclaw (Uniwersytet Wrocławski), Poloni
