Tre bankat shtetërore s’ishin të besueshme për kursimet/ Si lindën firmat piramidale në Shqipëri?

“Në kontekstin e asaj kohe, kërkesa e lartë nga njëra anë për kapital dhe nga ana tjetër pamundësia e tregut formal të kredisë për të mbështetur këtë kërkesë në rritje, e adresoi drej burimeve të tjera alternative siç ishte tregu informal.Një fenomen shumë i njohur në histori, nuk është vetëm fenomen i ndodhur në Shqipëri. Ka ekzistuar edhe në vendet e tjera të lindjes. Rumani, Bullgari dhe në vende të tjera në tranzicion. Ajo që është specifike në Shqiëpri, janë përmasat e fenomenit. Në Shqipëri u kompromentua pothajse më shumë se ¼ e pasurisë kombëtare në skemat piramidale që do të thotë dhe shembja e këtij tregu do të prodhonte një destabilitet të përmasave që ne e përjetuam me pothuajse luftën civile të 1997” u shpreh ekserti i ekonomisë,Selami Xhepa

“1990-1992 kemi bërë polemika me përfaqësues të FMN dhe BB. Në kundërshtim me të gjitha vendet, në Shqipëri u ndoq një procedurë jo e rregullt e privatizmit. Në vendet e lindjes ndodhi përmes ristrukturimit që bëri shteti, investimeve dhe kthimin e tyre në gjendje pune për të arritur vlerat diçka më të mira, për ta future linjën e prodhimit teknologjik. Ne kemi patur rreth 600 ndërmarrje të mëdha dhe të mesme. Kishim industri ushqimore, Industria e lehtë ishte rentabël, me pak investim mund ti ktheje në teknologji bashkëhore rentabël. Nuk e ndoqi këtë rrugë Shqipëria, por ajo ndoqi rrugën e imponuar prej tyre. Pse ne në veçanti?Shumë godina të rrënuara pas 90 u shitën me letra me vlerë, nuk arriti më shm se 20% të vlerës reale” u shpreh Farudin Arapi, Kreu i Kom. të administrimit të fajdeve (1997-2005)

Firmat piramidale në literaturë njihen si një formë investimi e paligjshme , në të cilën secili pjesëmarrës që paguan rekruton dy pjesëmarrës të tjerë. Kthimet që u jepen pjesëmarrësve të hershëm ndodhin duke përdorur para të kontribuara nga personat që marrin pjesë në vijim në këto skema.

Skemat piramidale, ose Ponxi lindin në pjesën informale të tregut kur biznesi dhe ekonomia kanë nevojë për financim.

Por për fat të keq, për një sërë arsyesh të ndryshme, sektori financiar nuk ia mundëson dot këtë dhe e detyron biznesin të drejtohet drejt tregut informal. Kjo ka ndodhur edhe në Shqiëri pas viteve 90.

“Por nëse i thërrasim memories historike në atë kohë ne kishim tgrashëguar nga sistemi para 90 vetëm 3 banka që nuk funksiononin si banka normale, ishin shtetërore dhe nuk kishin konceptin e bankingut komercial. Këto ishin Banka e Kursimeve, BKT dhe Banka Agrare. Nuk mjaftoi kjo. Shqiptarët nuk ishin mmësuar me kulturën e kredimarrjes, 91, 92, 93 pati një bum kredimarrjeje, por shqiptarët nuk ishin mësuar me kulturën e kthimit mbrapsht. Paraja që merret bashkë me interesat duhet kthyer. Mandej patëm një rritje të kredive të këqija” u shpreh Artan Gjergji, Ekspert financash

Kjo cënoi edhe stabilitetin e këtyre 3 institucioneve financiare të brishta. Banka Agrare falimentoi e dy të tjerat patën shumë probleme. Në vitin 1994 Bankës së Kursimeve që ishte edhe furnizuesja kryesore me kredi për biznesin iu hoq e drejta me rekomandim të institucioneve ndërkomëtare drejtuar qeverisë shqiptare të mos jepte më kredi për shkak të rritjes së madhe të nivelit të kredive të kqëija që po cënonte stabilitetin e kësaj banke.

“Burimi kryesor i furnizimit me financime të biznesit u mbyll. Pati një presion të jashtëzakonshëm nga komuniteti i biznesit. Kaluam drejt shfrytëzimit të alternativave të tregut informal.Fillimisht bizneset iu drejtuan huamarrjes në tregun e ngushtë, kryefamiljarë, miqë, shokë. Marrëdhënia e huasë tentonte të shfrytëzonte hapësirën mes interesit të depozitave dhe dhe kredisë që bzineset merrnin” u shpreh Artan Gjergji, Ekspert financash

Depozitat asokohe ishin me 2%, ndërkohë që biznesi merrte kredi me 8% dhe përpiqej të shfrytëzohej kjo lloj marrëdhënie. Nga pikëpamja financiare bënte kuptim sepse bizneset në atë kohë kishin rritje të biznesit me nivel mesatar 25%.

“Është e logjikshme që një biznes me fitim 25% të marrë hua me interes 6%. Këtu kemi fillimin e krijimit të firmave të para piramidale. Ishin biznese shumë të fuqishme VEVE, Gjallica që kishin shumë biznese, e kishin diversifikuar portofolin, vepronin në sektotrë të ndryshëm, dhe kishin nevojë , oreks për fonde.

Kjo lloj huamarrje nga tregu informal, u konsiderua si nëj valvul shkarkimi që i mundësoi biznesit hapësirën për të fituar kohë” u shpreh Artan Gjergji, Ekspert financash

Problematika që lindi ishte se këtë situatë e shfrytëzuan disa mashtrues që nuk kishin aktivitet financiar. Këtu nisën firmat piramidale.

Një studim i mbi 200 ndërmarrjeve i kryer në fund të vitit 1996 zbuloi se 36 përqind e tyre kishin përdorur tregun informal për të financuar investimet e tyre, krahasuar me 38 përqind që kishin përdorur kredinë bankare./ tch

g.kosovari