Nga Ben Andoni
Pak vite më parë, një debat për trashëgiminë, u bë në lidhje me Kinema “17 Nëntorin”. Objekti, aq historik për kulturën dhe historinë e Shqipërisë, mbijetoi në tre sisteme dhe nën një regjim pushtimi, dhe u shua në demokraci mu në mes të ditës. Reagimet e shumta të asaj kohe, që ndoqën vendimin për prishjen e saj, nuk solli asnjë të mirë. U premtua se do të ruhej fasada, e po të njëjtët njerëz nxorrën më vonë lloj-lloj justifikimesh për mosvleftësinë e saj, e sot, gjithkush mund të shkoj dhe ta këqyrë gjendjen e saj.
Pak a shumë, një gjë e tillë ndodhi me fasadën e tribunës së Stadiumit Kombëtar, heqjen e basorelievëve dhe prishjen e krejtë të saj. Edhe për të, njësoj u premtua se do të ruhej, por nuk ndodhi asgjë e tillë, mu ashtu si ishte parashikuar nga shumë skeptikë, që dinin më shumë për planin e mosbërë asnjëherë transparent. Mbase, për të na zhgënjyer të gjithëve në ditët në vazhdim, ajo mund edhe të riatashohet brenda tribunës së re, por gjasat janë të pakta, prej mënyrës sesi u prish.
Ka një trend historik të qeveritarëve të lartë shqiptarë: të gjithë ata në kohët e tyre kishin urrejtje patologjike për paraardhësit. Ahmet Zogu e filloi me trashëgiminë osmane, thjesht prej urrejtjes që kishte për Ataturkun, por edhe përpjekjes së stisur për oksidentalizimin e vendit, që në fund, gjithsesi, la edhe shumë gjurmë të mira. Regjimi komunist bëri më të habitshmen, duke i prishur gjëra të krijuara në shekuj, e nga ana tjetër preservoi prej lënies në harresë perla të trashëgimisë tonë kulturore-materiale. Si për ironi, para tij, regjimi i pushtimit u mundua të ruante trashëgiminë shqiptare dhe përmes saj të gjente vlera të mëdha të shqiptarëve dhe të justifikonte të ashtuquajturin status të shqiptarëve. Mu ato që pas viteve ’90 në ekzaltimin evropian, njerëzit i kaluan gati në apoteozë, pa ua ditur asnjëherë vlerat reale.
Dhe, sot, në nivelin e sotëm ku jemi apo ku pretendojmë se jemi, janë të shkatërruara dhe dëmtuara kushedi sesa afreske; ruhen në mënyrë amatoreske ikonat e shpërndara në disa muze; shumë objekte të kultit, ndërtuara sipas kanoneve të religjionit vendas, klerikët me ndihmat e huaja i kanë transformuar; e më shumë se kaq, kemi kultivuar njeriun e demokracisë që trashëgiminë tonë e ka thjesht për selfie dhe butaforitë e televizioneve të këngëve tallava.
Prej kësaj logjike u dëmtua dhe nuk u dënua askush për Onufrin; objektet tona të rëndësishme qarkulluan pa asnjë kokëçarje fare, tre vite më parë, gjithë Evropës dhe askush nuk mbajti më të voglën përgjegjësi, mu atë që ministria e re premtoi ta bënte me tolerancë zero. Ja ku jemi sot: Jo vetëm askush nuk është dënuar, por kakofonia e zërave të institucioneve të kulturës lejon që të bëhet gjithçka. Në një vend normal, pas reagimit patetik të kryeministrit me objektin e rëndësisë së jashtëzakonshme të kulturës egjiptiane (s’kishte vend fare në debatin për stadiumin), e meritonte një kritikë nga vet nëpunësit e tij, të ashtuquajturit gardianët e trashëgimisë tonë kombëtare, por institucionet e kulturës dolën thjesht si zgjatim i Ramës në një mbrojtje servile.
Me pak fjalë mungon personaliteti i njerëzve të trashëgimisë, por edhe e gjithë kultura jonë. Ne nuk jemi koshientë të trashëgimisë tonë prej kulturës së mangët nga arsimi, tollovisë së strukturave, por mbase jo edhe për “fajin” tonë, për shkak të shpërndarjes shumë të gjerë gjeografike dhe shpesh me qasje shumë të vështirë në to, por edhe gjendjen të cilën ato i kemi trashëguar monumentet dhe po i lemë për pasardhësit.
I gjithë ky realitet, me paratë pikatore për mirëmbajtjen dhe restaurimin e monumenteve për këto 20 e ca vitet e fundit, shtuar me ato të 20 e ca vjet të mëparshme; braktisja e dëmtimet e ndërtesave të kultit që nga viti 1967; mungesat në kulturën e njerëzve; e mbi të gjitha arroganca e qeveritarëve, që s’e vlerësojnë në kuptimin primar trashëgiminë, ka sjellë këtë gjendje. Por, mbase gabojmë, ku ta dish, kështu është më mirë, le të bëjnë si të duan: Duket barrë e madhe trashëgimia për shqiptarët. (Javanews)
