Ndjenja e lirisë kur njeriu nget i vetëm në autostradë është tashmë një iluzion: të mbushura me kamera dhe sensorë, makinat e sotme mbledhin sasi të mëdha të dhënash, të cilat pa dijeninë e shoferit u dërgohen kompanive të sigurimeve dhe palëve të tjera të panjohura.
Mbledhja dhe transmetimi i të dhënave për pasagjerët përmendet në kushtet e përdorimit dhe politikat e privatësisë së prodhuesve të makinave, por në realitet askush nuk merr mundimin të lexojë këto tekste të gjata dhe të vështira për t’u kuptuar.
Makina mund, ndër të tjera, të ndjekë rrugët tuaja, të regjistrojë kush tjetër ndodhet në automjet me ju, çfarë dëgjoni në radio, nëse vendosni rripin e sigurimit, nëse ngisni shpejt apo frenoni papritur. Dhe ndërsa sensorët mund ta bëjnë drejtimin më të sigurt, të dhënat mund të kenë një shumëllojshmëri përdorimesh.
Prodhuesit e makinave nuk janë të detyruar të tregojnë se kujt ia shesin të dhënat, por kompanitë e sigurimeve janë ndër klientët më të mëdhenj dhe ndonjëherë i përdorin këto informacione për të vendosur tarifa më të larta për disa shoferë.
Çështja prek shumicën e makinave moderne që kanë lidhje me internetin. Sipas kompanisë konsulente McKinsey, 50% e automjeteve që qarkullonin në vitin 2021 ishin të lidhura me internetin, një përqindje që pritet të rritet në 95% deri në vitin 2030.
Fondacioni Mozilla, krijuesi i Firefox, analizoi në vitin 2023 politikat e privatësisë së 25 prodhuesve të makinave. Asnjëri nuk përmbushte standardet e sigurisë dhe privatësisë që përdor fondacioni për të krahasuar kompani të ndryshme. Studiuesit e Mozilla-s madje thanë se makinat ishin “kategoria më e keqe e produkteve që kemi shqyrtuar ndonjëherë për privatësinë”.
Sipas raportit të Mozilla-s, prodhuesit ruajnë të drejtën të mbledhin emrin, moshën, peshën, detajet financiare, shprehjet e fytyrës, gjendjen psikologjike dhe karakteristika të tjera.
Politika e Kia-s, për shembull, thotë se kompania mund të mbledhë të dhëna sensitive për “jetën seksuale” dhe shëndetin e shoferëve. Një zëdhënës i Kia-s deklaroi se nuk janë mbledhur kurrë informacione për jetën intime të klientëve dhe se kjo referencë thjesht pasqyron përkufizimin e të dhënave sensitive sipas Kalifornisë. Kia shtoi se i shet të dhëna kompanive të sigurimeve vetëm me pëlqimin e shoferit.
Në raportin e Mozilla-s, 19 nga 25 prodhuesit e analizuar thonë në politikat e tyre se ruajnë të drejtën për të shitur të dhënat e mbledhura.
Në SHBA, autoritetet shtetërore dhe federale ngritën padi kundër General Motors, duke e akuzuar se po shiste të dhëna të vendndodhjes pa pëlqim. Shembuj të tjerë janë Honda dhe Hyundai, të cilat janë akuzuar për praktika të ngjashme nga senatorë amerikanë.
“Po marrin të gjitha informacionet që mbledhin për ty, dhe janë shumë, dhe i përdorin për të nxjerrë përfundime se kush je, sa inteligjent je, cili është profili yt psikologjik dhe cilat janë bindjet e tua politike”, tha Jen Caltrider, drejtuese e kërkimit në Mozilla.
Sipas saj, nuk ekzistojnë rregulla të qarta për përdorimin e këtyre të dhënave. Në mënyrë potenciale, ato mund të përdoren për reklama të synuara ose të përfundojnë në duart e punëdhënësve të mundshëm që marrin vendime për punësime. Madje, autoritetet e rendit mund të blejnë të dhënat e automjeteve kur nuk arrijnë të marrin urdhër kontrolli.
Në SHBA, një shofer i një makine General Motors kërkoi dhe mori nga kompania kopje të të dhënave të tij, nga të cilat zbuloi se ato i ishin dërguar LexisNexis, një agjenci të dhënash për konsumatorët.
Faqet prej 130 faqesh që mori përshkruanin çdo lëvizje që ai dhe gruaja e tij kishin bërë gjatë gjashtë muajve. Sipas ankesës së tij në New York Times, kompania e sigurimeve pranoi se këto të dhëna ishin një nga arsyet që primi i tij i sigurimit u rrit me 21%.
Në këtë çështje ndërhyri Komisioni Federal i Tregtisë në SHBA, i cili ndaloi GM të shiste të dhëna për pesë vite. Pas kësaj periudhe, kompania mund të rifillojë vetëm me pëlqimin e qartë të shoferëve.
Situata është pak më e mirë në Evropë, ku ekzistojnë rregulla për disa të dhëna sensitive. Konsumatorët kanë gjithashtu të drejtën të kërkojnë kopje të të dhënave dhe fshirjen e tyre.
Megjithatë, prodhuesit e makinave mund të mbledhin të dhëna për sa kohë që kjo deklarohet në politikën e privatësisë.
“Evropianët ende varen nga politikat e privatësisë”, tha Caltrider. “Dhe duhet të mjaftohesh me premtimin se rregullat do të zbatohen, gjë që nuk ndodh gjithmonë, veçanërisht me makinat.”
Dhe problemi mund të rritet në të ardhmen, pasi SHBA-të pritet të detyrojnë prodhuesit e makinave të instalojnë kamera infra të kuqe që zbulojnë nëse shoferi është i dehur ose tepër i lodhur.
Këto të dhëna do të mblidhen për arsye sigurie, por prodhuesit mund të gjejnë mënyra për t’i përdorur edhe për qëllime të tjera.
