Nga Prof.Asc.Dr.Pëllumb Karameta
Ka një ndryshim që po ndodh në heshtje. Nuk shpallet si revolucion dhe nuk hyn në jetën tonë me zhurmë. Ai përhapet ngadalë në mënyrën si shkruajmë, si komunikojmë, si mësojmë dhe, ndoshta më thellë se kaq, në mënyrën si mendojmë.
Për një kohë shumë të gjatë, njeriu ka jetuar me një rend të natyrshëm: fillimisht vinte mendimi, pastaj fjala. Për të thënë diçka duhej ta ndërtoje më parë në mendje. Mendimi ishte kërkim, dyshim, provë, lidhje idesh në një strukturë kuptimore. Fjala ishte fundi i një procesi të brendshëm. Një fjali e qartë ishte shenjë e një mendimi të ndërtuar.
Sot, për herë të parë në historinë njerëzore, kjo renditje po ndryshon. Fjala mund të vijë përpara mendimit. Inteligjenca artificiale mund të prodhojë në pak sekonda ese, analiza, argumente, formula dhe shpjegime me një saktësi që deri dje do të kërkonte orë të tëra pune mendore. Kjo është një nga arritjet më të mëdha teknologjike të kohës sonë. Por bashkë me të po lind edhe një pyetje shumë më e thellë se vetë teknologjia: A po zhvillohet mendimi, apo po zëvendësohet gradualisht nga forma e paraqitjes së tij?
Në pamje të parë, gjithçka duket si përparim i pastër. Përgjigjet janë më të shpejta. Tekstet më të rregullta. Shpjegimet më të qarta. Prezantimet më bindëse. Një mesazh shkruhet më lehtë. Një koment tingëllon më i menduar se sa është. Një shpjegim duket i plotë pa kaluar domosdoshmërisht përmes reflektimit. Por pas kësaj lehtësie të re, po ndodh diçka më e heshtur: procesi i ndërtimit të mendimit po fillon të anashkalohet. Dikur, një fjali e mirë ishte shenjë e një mendimi të ndërtuar. Sot, një fjali e mirë mund të merret e gatshme. Dhe ky është një ndryshim shumë më i madh sesa duket.
Sepse kuptimi nuk është vetë fjalia që komunikojmë. Nuk është korrektësia formale dhe as rrjedhshmëria e gjuhës që përdorim. Kuptimi është rruga që çon te fjalia. Është procesi i brendshëm ku mendja organizon marrëdhëniet ndërmjet ideve, teston lidhjet, korrigjon gabimet dhe ndërton struktura që e bëjnë na mundësojmë të kuptojmë botën. Ky proces kërkon kohë. Kërkon përpjekje. Përfshin pasigurinë. Dhe pikërisht këto elemente e bëjnë të pazëvendësueshëm. Sepse në këtë proces ndërtohen lidhjet që e bëjnë mendimin të qëndrueshëm dhe të përdorshëm në situata të reja.
Kur përgjigjja merret e gatshme, kjo rrugë mund të shmanget. Dhe kur shmanget vazhdimisht, mendimi fillon të ndryshojë funksion. Ai mbetet në nivelin e përdorimit të formës, jo të ndërtimit të përmbajtjes. Kjo krijon një dukuri të re: iluzionin e kuptimit. Një tekst mund të duket i përsosur, pa qenë rezultat i reflektimit të thellë. Një argument mund të tingëllojë bindës, pa kaluar përmes përpjekjes për ta kuptuar atë. Një përgjigje mund të jetë e saktë, pa qenë realisht e ndërtuar në mendjen e atij që e përdor.
Kjo ndihet sidomos në arsim. Sot, një nxënës ose student mund të japë një përgjigje të plotë, të rregullt dhe të saktë. Gjithçka duket në vendin e vet. Por nëse ai nuk arrin ta përdorë këtë përgjigje për të analizuar një situatë të re, për të shpjeguar një dukuri që nuk e ka parë më parë apo për të krijuar lidhje të reja ndërmjet ideve, atëherë diçka mungon. Dhe ajo që mungon nuk është fjala. Është mendimi.
Këtu qëndron dallimi ndërmjet marrjes së menjëhershme të përgjigjes dhe ndërtimit të kuptimit. E para lidhet me aksesin, e dyta me procesin. E para është e menjëhershme, e dyta kërkon kohë. Pikërisht për këtë arsye, ndërtimi i mendimit mbetet baza më e qëndrueshme e të kuptuarit. Zhvillimet teknologjike po e thellojnë edhe më shumë këtë ndryshim. Inteligjenca artificiale nuk ndalet më vetëm te gjuha. Ajo po hyn në mënyrën si perceptojmë botën. Informacioni nuk kërkohet gjithmonë; ai shfaqet. Sugjerimet nuk kërkohen; ato ofrohen. Përgjigjja fillon të ecë përpara pyetjes.
Dhe pikërisht këtu qëndron rreziku më i madh. Jo se teknologjia gabon. Përkundrazi, ajo funksionon shumë mirë. Jep përgjigje të sakta, orientime të dobishme dhe përmirëson performancën. Por kur lidhjet ndërmjet ideve ofrohen vazhdimisht të gatshme, mendja nuk detyrohet më t’i ndërtojë ato me të njëjtën përpjekje. Nga kërkimi kalojmë te pranimi. Nga ndërtimi kalojmë te përdorimi i gatshëm. Në këtë zhvendosje, mendimi fillon të humbasë funksionin e tij ndërtues. Njeriu mund të fillojë të përdorë ide që nuk i ka ndërtuar përmes mendjes së tij. Mund t’i artikulojë bukur, por jo domosdoshmërisht t’i zotërojë. Mendimi bëhet më i shpejtë, por më i cekët; më elegant në formë, por më i dobët në strukturë.
Në epokën e inteligjencës artificiale, edhe roli i mësuesit merr një rëndësi të re. Për herë të parë, mësuesi nuk përballet vetëm me mungesën e informacionit, por me teprinë e përgjigjeve të gatshme. Kjo kërkon një rol të ri profesional. Mësuesi nuk mund të mbetet vetëm transmetues informacioni. Ai duhet të bëhet organizues dhe ndihmës i nxenesit që ky të mendojë fillimisht. Inteligjenca artificiale mund të jetë ndihmë e jashtëzakonshme në arsim. Ajo mund ta ndihmojë mësuesin të reflektojë mbi strategjitë didaktike, të analizojë metoda, të përmirësojë planifikimin dhe të krijojë situata më të pasura nxënieje. Mund ta ndihmojë nxënësin të krahasojë shpjegime, të kontrollojë arsyetimin dhe të riformulojë mendimin e vet. Dhe kjo vlerë krijohet vetëm kur teknologjia përdoret për ta mbështetur mendimin, jo për ta zëvendësuar atë.
Sepse problemi nuk është te mjetet. Problemi është te rendi në të cilin ato përdoren. Kur mendimi mbetet baza, gjuha mjeti dhe teknologjia ndihma, inteligjenca artificiale mund ta forcojë të kuptuarit njerëzor. Kur ky rend përmbyset, teknologjia fillon ta zëvendësojë procesin që e bën mendimin të fortë për ndërtimin e lidhjeve, testimin e ideve dhe përballjen me pasigurinë.
Ndoshta, kjo është dhe sfida më e madhe e kohës sonë. Jo thjesht të përdorim teknologjinë, por të ruajmë dhe përsosim aftësinë për të ndërtuar kuptime. Sepse në një botë ku gjithçka mund të thuhet bukur, detyra më e rëndësishme mbetet ende shumë njerëzore: të mos harrojmë si të mendojmë dhe si të kuptojmë.
