Reformat e drejtësisë të mbështetura nga Shtetet e Bashkuara dhe Bashkimi Evropian në Ballkanin Perëndimor, të promovuara prej vitesh si themel i shtetit të së drejtës dhe parakusht për integrimin evropian, po vihen gjithnjë e më shumë në pikëpyetje.
Në një analizë të thelluar, autori Luka Petrović, analist politik në Gjermani dhe bashkëpunëtor i organizatave ndërkombëtare për të drejtat e njeriut, argumenton se këto reforma kanë dështuar të prodhojnë drejtësi funksionale dhe kanë favorizuar, në shumë raste, centralizimin e pushtetit dhe përdorimin selektiv të ligjit.
Duke u ndalur te përvojat e Malit të Zi, Serbisë dhe veçanërisht Shqipërisë, shkrimi ngre shqetësimin se presioni për rezultate të shpejta dhe “të dukshme” ka zëvendësuar standardet demokratike, duke e kthyer reformën në drejtësi në një mjet politik më shumë sesa në garanci për qytetarët.
Më poshtë shkrimi i plotë:
Gjeopolitika perëndimore dhe korrupsioni në Ballkan: Si përpjekjet e SHBA-së dhe BE-së për reformën në drejtësi nxitën centralizimin e pushtetit dhe dështimin e drejtësisë
Nga Luka Petrović*
Integrimi evropian në Ballkanin Perëndimor mbetet një proces i hapur dhe thellësisht i kontestuar. Pavarësisht përpjekjeve të vazhdueshme të qeverive të rajonit për të dëshmuar përparim, nismat reformuese shpesh dështojnë të përkthehen në ndryshime domethënëse institucionale. Ky tension është veçanërisht i dukshëm në fushat e shtetit të së drejtës dhe luftës kundër korrupsionit, ku përputhshmëria formale dhe performanca e jashtme kanë marrë gjithnjë e më shumë përparësi ndaj thelbit demokratik.
Gjatë disa dekadave të fundit, Shtetet e Bashkuara kanë luajtur një rol qendror në formësimin e zhvillimeve politike dhe institucionale në Ballkan. Ky angazhim ka prodhuar rezultate të përziera dhe shpesh ka qenë i sinkronizuar me agjendën e zgjerimit të Bashkimit Evropian, veçanërisht në vende si Mali i Zi, Serbia dhe Shqipëria. Megjithatë, ndonëse marrëdhëniet diplomatike mbeten të forta, rezultatet e reformave kanë qenë shumë më pak bindëse.
Në të gjithë rajonin, kandidatët për anëtarësim në BE vazhdojnë të përballen me dobësi të rrënjosura institucionale, keqpraktika politike dhe korrupsion. Një faktor kontribuues lidhet me vetë procesin e anëtarësimit. Në praktikë, ai shpesh ka theksuar rezultatet e zbatimit—arrestime, akuza penale dhe ndërtimin e shpejtë të institucioneve të reja—në dëm të garancive procedurale dhe procesit të rregullt ligjor. Ky dilemë nuk është unike për zgjerimin e BE-së. Çdo shtet që synon hyrjen në regjime ndërkombëtare ligjore ose ekonomike, qoftë BE, GJPN (ICC) apo OBT (WTO), përballet me presione të ngjashme. Kur institucionet janë të brishta, qeveritë mund t’i drejtohen përputhshmërisë performative, duke i dhënë përparësi veprimeve të dukshme mbi reformat e qëndrueshme.
Nga perspektiva e Brukselit dhe Uashingtonit, Ballkani Perëndimor ka përfaqësuar prej kohësh si një mundësi strategjike ashtu edhe ekonomike. Anëtarësimi në NATO për vende si Mali i Zi dhe Shqipëria e përforcoi këtë perceptim, duke i pozicionuar ato si pararendëse për anëtarësim eventual në BE. Administrata të njëpasnjëshme amerikane, përfshirë ato të presidentëve Obama dhe Biden, kanë mbështetur në heshtje reforma ambicioze në sektorin e drejtësisë në Shqipëri, me synim përafrimin e institucioneve vendase me standardet ligjore evropiane. Këto përpjekje, të mbështetura nga Departamenti Amerikan i Shtetit, institucionet e BE-së dhe organizata si Fondacioni “Open Society”, synonin forcimin e qeverisjes demokratike dhe frenimin e korrupsionit. Megjithatë, si me shumë nisma reformuese të drejtuara nga jashtë, kombinimi i stimujve dhe zgjedhjeve të dizajnit institucional prodhoi pasoja që nuk u parashikuan dhe nuk u adresuan plotësisht.
Reforma në drejtësi në Ballkan ka hasur vazhdimisht pengesa strukturore. Në disa raste, modelet e reformës të mbështetura nga aktorë të huaj kanë favorizuar autoritete të forta prokuroriale të izoluara nga mbikëqyrja demokratike. Në vend që të forconte llogaridhënien, ky konfigurim ka tërhequr kritika në rritje për mundësimin e drejtësisë selektive dhe persekutimit politik. Ndjekja e kredibilitetit të reformave jashtë vendit, në disa raste, ka përkuar me një konsolidim të heshtur të pushtetit brenda vendit.
Përvojat e Malit të Zi dhe Serbisë pasqyrojnë këto dinamika më të gjera. Vlerësimet e BE-së kanë vënë në dukje se Mali i Zi ka bërë pak përparim në reformën në drejtësi, pavarësisht zbatimit të Strategjisë së Reformës në Drejtësi dhe planeve përkatëse të veprimit. Ngërçi politik, dialogu i dobët institucional dhe llogaridhënia e kufizuar gjyqësore vazhdojnë, edhe pas krijimit të organeve të reja kundër korrupsionit. Në Serbi, pezullimi i financimit të USAID-it në fillim të vitit 2025 nxori në pah se si narrativat e reformës mund të ripërdoren shpejt për kontroll politik të brendshëm. Veprimet qeveritare kundër OJQ-ve kritike ndaj transparencës dhe të drejtave të njeriut—të justifikuara me pretendime për ndërhyrje të huaj—ngritën shqetësime në BE dhe theksuan brishtësinë e angazhimeve për shtetin e së drejtës kur ndryshojnë stimujt e jashtëm.
Shqipëria ofron ndoshta ilustrimin më të qartë të këtyre tensioneve. Krijimi i Strukturës së Posaçme kundër Korrupsionit dhe Krimit të Organizuar (SPAK) pas ndryshimeve kushtetuese të vitit 2016 u promovua gjerësisht si gur themeli i rinovimit gjyqësor. Aktorë si nga SHBA-ja ashtu edhe nga BE-ja u përfshinë ngushtë në formësimin dhe mbështetjen e procesit, me mbi 27.5 milionë dollarë ndihmë amerikane të drejtuara drejt sektorit të drejtësisë në Shqipëri. Pritshmëria ishte që një organ i fortë dhe i pavarur prokurorial të përballej më në fund me korrupsionin e nivelit të lartë.
Në vend të kësaj, reformat prodhuan një arkitekturë gjyqësore të shënuar nga pabarazi. SPAK-u doli si një institucion i fuqishëm, i drejtuar nga prokuroria, që operon me kontrolle të kufizuara dhe mbikëqyrje minimale demokratike. Shqetësimet e hershme se Shqipëria po bëhej një terren testimi për një interpretim të zgjeruar të pavarësisë prokuroriale fillimisht u hodhën poshtë. Me kalimin e kohës, megjithatë, këto paralajmërime kanë fituar terren. Kritikët argumentojnë gjithnjë e më shumë se autoriteti i SPAK-ut ushtrohet në mënyra që pasqyrojnë leverdi politike dhe pritshmëri të jashtme, më shumë sesa drejtësi të paanshme.
Struktura e stimujve rreth reformës antikorrupsion ndihmon në shpjegimin e këtij rezultati. E matur sipas standardeve të BE-së dhe perceptimeve ndërkombëtare, suksesi shpesh barazohet me veprime të dukshme zbatimi. Arrestimet me profil të lartë gjenerojnë tituj dhe sinjalizojnë angazhim, edhe kur hetimet mbeten të paqarta dhe shqyrtimi gjyqësor i kufizuar. Analistë dhe vëzhgues të shoqërisë civile kanë ngritur shqetësime se ndjekjet penale zbatohen në mënyrë të pabarabartë, duke synuar figura politikisht të cenueshme ndërsa të tjerë mbeten të paprekur.
Këto shqetësime janë amplifikuar nga një model i paraburgimit të zgjatur para gjykimit në disa çështje të profilit të lartë. Paraburgimi i ish-presidentit Ilir Meta nxiti akuza për ndjekje të politizuar, ndërsa arrestimi i kryebashkiakut etnik grek Fredi Beleri ngriti alarme tek mbrojtësit e të drejtave të pakicave. Më së shumti, çështja e kryebashkiakut të Tiranës, Erion Veliaj, ka ardhur të simbolizojë mangësi më të gjera procedurale brenda sistemit të drejtësisë në Shqipëri.
Veliaj është mbajtur në paraburgim për gati një vit për akuza të lidhura me korrupsionin, pavarësisht mungesës së një aktakuze të finalizuar dhe kërkesave të përsëritura për masa alternative. Në nëntor 2025, Gjykata Kushtetuese e Shqipërisë vendosi se shkarkimi i tij nga detyra ishte antikushtetues, duke e rikthyer formalisht si kryetar bashkie. Megjithatë, ai ka mbetur në paraburgim, i paaftë për të ushtruar mandatin e tij. Analistë ndërkombëtarë të së drejtës kanë paralajmëruar se mbajtja e zgjatur në paraburgim e një zyrtari të zgjedhur pa gjykim rrezikon të minojë përfaqësimin demokratik dhe besimin publik në pavarësinë e gjyqësorit.
Ndërsa fajësia ose pafajësia mund të përcaktohen vetëm përmes një procesi të drejtë gjyqësor, mënyra e trajtimit të çështjes ka përforcuar shqetësimet se paraburgimi po përdoret gjithnjë e më shumë si zëvendësim i procesit të rregullt ligjor. Në kontekstin e anëtarësimit në BE, praktika të tilla rrezikojnë të ngatërrojnë zbatimin e dukshëm me reformën e vërtetë të shtetit të së drejtës, duke e turbulluar dallimin mes llogaridhënies dhe oportunitetit.
Një ndryshim në politikën amerikane në fillim të vitit 2025 shënoi një pikë kthese të mëtejshme. Vendimi i presidentit Trump për të pezulluar operacionet e USAID-it dhe për të ndalur financimin e programeve të reformës në drejtësi në Shqipëri, përfshirë mbështetjen për SPAK-un, sinjalizoi një pranim të nënkuptuar se nismat e mëparshme ishin shndërruar në mjete të politizuara dhe jo në mekanizma për drejtësi institucionale. Ndërsa tërheqja e financimit në vetvete nuk mund të zgjidhë problemet themelore, ajo theksoi brishtësinë e modeleve të reformës të drejtuara nga jashtë.
Ballkani Perëndimor—dhe Shqipëria në veçanti—ka pa dyshim nevojë për reforma të thella dhe të qëndrueshme në drejtësi. Megjithatë, përparimi nuk varet nga numri i arrestimeve apo krijimi i institucioneve të fuqishme, por nga respektimi i parimeve demokratike. Kufizimet e paraburgimit para gjykimit, shqyrtimi i rregullt gjyqësor, transparenca në vendimmarrjen prokuroriale dhe përputhja me standardet evropiane të procesit të rregullt ligjor janë thelbësore. Pa këto garanci, reforma rrezikon të minojë vetë shtetin e së drejtës që pretendon të avancojë.
*Luka Petrović është analist politik me origjinë nga Ballkani, me bazë në Gjermani, i fokusuar në Ballkanin Perëndimor, marrëdhëniet ndërkombëtare dhe të drejtat e njeriut. Ai ka studiuar Marrëdhënie Ndërkombëtare në Universitetin Ludwig Maximilian të Mynihut (LMU). Interesat e tij kërkimore përfshijnë politikën rajonale, shoqëritë pas-konfliktit dhe angazhimin e BE-së në Evropën Juglindore. Luka ka kontribuar me kërkime dhe analiza për OJQ të mëdha ndërkombëtare, përfshirë Amnesty International, Human Rights Watch dhe Komitetin Ndërkombëtar të Kryqit të Kuq (ICRC), me fokus në monitorimin e të drejtave të njeriut, mbrojtjen e pakicave dhe komunitetet e prekura nga konfliktet në Ballkan.
