Një sulm i rrallë i ndodhur mëngjesin e 20 nëntorit 1820 e ktheu anijen e gjuetisë së balenave Essex në një nga historitë më të njohura të detarisë. Ngjarja do të shërbente më vonë edhe si frymëzim për romanin “Moby Dick” të Herman Melville.
Thomas Nickerson, atëherë vetëm 15 vjeç, sapo kishte shpëtuar nga një përplasje me një balenë që i kishte dëmtuar varkën. Ndërsa po lundronte bashkë me shokët për t’u kthyer te Essex-i, ai vuri re një kashalot tjetër, shumë më të madh, që po afrohej me shpejtësi drejt anijes.
Nickerson mori drejtimin e Essex-it dhe e lajmëroi ndihmësin e parë, Owen Chase. Paralajmërimi erdhi pak para se balena të godiste me kokë pjesën e anijes, duke e rrëzuar ekuipazhin për shkak të forcës së përplasjes.
Pas goditjes së parë, kashaloti u tërhoq rreth 270 metra. Më pas ndryshoi drejtim, u kthye drejt Essex-it dhe u përplas sërish me të. Kjo përplasje e dytë e dëmtoi rëndë anijen, e cila përfundimisht u fundos.
Pas më shumë se dy shekujsh, studimet shkencore po përpiqen të shpjegojnë se si një balenë mund të shkatërrojë një anije që është shumë herë më e madhe se trupi i saj.
Një strukturë e fuqishme në kokën e kashalotit
Koka e kashalotit përbën afërsisht një të tretën e gjatësisë së tij. Brenda saj ndodhet organi i spermacetit, një masë e përbërë nga yndyra dhe dylli, që mund të mbajë deri në 1,900 litra lëndë.
Ky organ qëndron në qendër të një teorie të hershme të Owen Chase. Sipas saj, pjesa e përparme e kokës së kashalotit mund të funksionojë ngjashëm me një dash goditës.
Biologu evolucionar Dave Carrier e analizoi këtë hipotezë dhe në vitin 2002 doli në përfundimin se balli i zmadhuar i kashalotit mund të jetë përshtatur për përplasje me intensitet të lartë, sidomos gjatë përleshjeve mes meshkujve.
Regjistrime të bëra në vitet e fundit duket se e përforcojnë këtë shpjegim. Ekofiziologu Alec Burslem ka filmuar kashalotë duke përplasur kokat me njëri-tjetrin në ujërat pranë Ishujve Balearikë dhe Azoreve.
Në një prej këtyre rasteve, një mashkull i ri u lëshua drejt një kashaloti tjetër me shpejtësi rreth 4.5 metra në sekondë dhe goditja e tij u vlerësua në rreth 460 kilonewtonë.
Burslem llogarit se një kashalot plotësisht i rritur, nëse do të lëvizte me të njëjtën shpejtësi, mund të ushtronte një forcë prej rreth 1,200 kilonewtonësh. Kjo forcë është e krahasueshme me goditjen e një autobusi që udhëton me rreth 65 kilometra në orë.
Përplasjet e kashalotëve me anije të mëdha kanë qenë të pazakonta, por Essex-i nuk përbën rastin e vetëm të dokumentuar.
Në vitin 1851, në Paqësorin Jugor, një kashalot sulmoi dhe shkatërroi anijen Ann Alexander. Një tjetër rast u regjistrua në vitin 1902, kur një kashalot fundosi anijen Kathleen pranë Ishujve Galapagos.
Michael Harrison, kuratori kryesor i Shoqërisë Historike të Nantucket, thotë se në kronikat detare njihen vetëm tre raste kur një balenë ka sulmuar drejtpërdrejt një anije mëmë.
Megjithatë, historia e Essex-it mbetet më e njohura prej tyre. Fati tragjik i ekuipazhit u kthye në një prej burimeve kryesore të frymëzimit për “Moby Dick”, ndërsa shpjegimi i propozuar nga Owen Chase më shumë se 200 vjet më parë po rishikohet tani në bazë të provave të reja shkencore.
