Nga Enver Robelli
Shteti i ri shqiptar, sa i përket transportit, ishte një vend në zhvillim pa një infrastrukturë adekuate dhe madje edhe zgjerimi progresiv i hekurudhës në Evropën Juglindore kishte bërë një kthesë të madhe duke anashkaluar Shqipërinë, shkruan linguisti Joachim Matzinger në këtë një trajtesë të shkurtër në gazetën austriake “DER STANDARD”.
Vetëm në trazirat e Luftës së Parë Botërore, kur vendi ishte pushtuar në veri nga trupat e ushtrisë austro-hungareze, pushtuesit ndërtuan hekurudha fushore me binarë të ngushtë, të cilat fillimisht tërhiqeshin nga kuajt dhe më vonë nga lokomotiva me avull ose me akumulatorë për transportin e trupave; sipas shpikësit të tyre Paul Decauville, ato u quajtën thjesht Decauville (shqip dekovil).
Në jug të vendit, i cili pjesërisht ishte i pushtuar nga italianët, u ndërtua gjithashtu një hekurudhë me binarë të ngushtë, e cila të çonte nga qyteti port i Vlorës drejt minierave të bitumit në Selenicë, nënvizon Matzinger. Në përfundim të luftës, gjatë tërheqjes së trupave austro-hungareze nga Shqipëria, këto hekurudha fushore kryesisht u çmontuan; çfarë mbeti nga rrjeti hekurudhor, ashtu si lidhja Vlorë-Selenicë, vazhdoi të përdorej për qëllime industriale gjatë viteve mes dy luftërave botërore.
U desh të pritej viti 1947, kur në Shqipëri, ku Partia Komuniste kishte marrë pushtetin që nga viti 1944, u përurua hekurudha e parë e rregullt me binarë standard prej 1435 mm. Kjo u bë me ndihmën e Jugosllavisë. Kjo linjë e parë me një gjatësi prej rreth 43 kilometrash lidhte qytetin port të Durrësit me qytetin e vogël të Shqipërisë së Mesme, Peqinin.
Deri në mesin e viteve tetëdhjetë, rrjeti hekurudhor për transportin e pasagjerëve dhe mallrave u zgjerua gradualisht, me ndihmën e krahut të punës të “vullnetarëve” (p.sh. studentëve) dhe të burgosurve, deri në një gjatësi totale prej 677 kilometrash (linja kryesore dhe dytësore).
Materiali lëvizës (lokomotivat dhe vagonët) erdhi nga vendet vëllezër socialistë (veçanërisht nga Çekosllovakia), por edhe nga Kina dhe pas rënies së regjimit nga Italia, duke pasqyruar kështu historinë e Shqipërisë me marrëdhëniet e saj politike të ndryshueshme, shkruan Matzinger.
Me kthesën politike të vitit 1990 në Shqipëri, e cila solli për herë të parë hapjen e pakufizuar të kufijve, dhe me gjendjen kaotike pas rënies së shoqërive financiare kriminale (piramidale), hekurudha shqiptare përjetoi përfundimisht rënien e saj.
Infrastruktura u shkatërrua pjesërisht me dashje, ndërsa vetë kompania hekurudhore nuk zotëronte as burime financiare dhe as materiale për mirëmbajtjen apo aq më pak për përtëritjen e rrjetit të saj hekurudhor. Simbol i kësaj rënieje është edhe fakti se stacioni i trenit i kryeqytetit, Tiranës, u shemb në vitin 2013.
