Më shumë se 50 miliardë dollarë janë shpenzuar tashmë për të transformuar një hapësirë të gjerë të shkretëtirës së Arabisë Saudite në një qytet që dukej sikur kishte dalë direkt nga një film fantastiko-shkencor.
Por sot, vizioni i madh i Neom, një nga projektet më ikonike të Princit të Kurorës Mohammed bin Salman, është bllokuar në mënyrë efektive, me struktura masive që kanë mbetur të papërfunduara dhe Riadi tani shpenzon miliarda jo për të përshpejtuar projektet, por për të përfunduar kontratat.
Pamja e paraqitur nga Wall Street Journal është ajo e një megaprojekti, ambiciet e të cilit përplaseshin me kufizimet financiare dhe të ndërtimit. Plani futuristik, i cili ishte paraqitur si simbol i tranzicionit të Arabisë Saudite drejt një ekonomie përtej naftës, tani po përballet me shkurtime drastike dhe një rishikim të elementëve të tij bazë.
“Vija” që la një hendek të madh në shkretëtirë
Në zemër të Neomit ishte The Line, ndoshta plani urban më ambicioz i zbuluar ndonjëherë: dy rrokaqiej paralelë, secili rreth 500 metra i lartë, që do të shtriheshin për rreth 170 kilometra nëpër shkretëtirë dhe do të akomodonin miliona banorë.
Për vite me radhë, projekti u paraqit si modeli i qytetit të së ardhmes, pa makina dhe rrugë konvencionale, me sisteme të përparuara transporti dhe teknologji të inteligjencës artificiale. Realiteti i ndërtimit, megjithatë, doli të ishte shumë i ndryshëm.
Sipas Wall Street Journal, në fillim të vitit 2025, ekipet ende po përgatiteshin për të filluar ndërtimin vertikal të seksionit të parë, pasi kishin ndarë tashmë miliarda për një nga gërmimet më të mëdha të ndërmarra ndonjëherë. Megjithatë, deri në vjeshtë, puna pothuajse ishte ndalur.
Sot, erërat po e çojnë gradualisht rërën në një hendek të gjerë rreth 140 km të gjatë, i cili u krijua për sistemin e shpejtë të transportit të qytetit, ndërsa objektet e punëtorëve që dikur ishin plot aktivitet janë transformuar, sipas ish-drejtuesve të projektit, në “qytete fantazmë” të vogla.
Një plan që mund të kushtojë 8.8 trilionë dollarë.
Problemi kryesor ishte kostoja. Dokumentet e brendshme të publikuara nga Wall Street Journal treguan se zhvillimi i plotë i Neom deri në vitin 2080 mund të kërkonte shpenzime kapitale prej 8.8 trilionë dollarësh, më shumë se 25 herë buxheti vjetor i Arabisë Saudite. Vetëm faza e parë, deri në vitin 2035, u vlerësua në 370 miliardë dollarë.
Një audit i brendshëm kishte gjetur madje, sipas gazetës, “tregues të manipulimit të qëllimshëm” të të dhënave financiare nga disa drejtues të menaxhimit. Një zëdhënës i Neom kishte hedhur poshtë interpretimin e WSJ, duke argumentuar se gazeta kishte paraqitur gabim të dhënat dhe se rregullimet e kostos dhe orarit janë praktikë e zakonshme në projekte të kësaj shkalle.
Problemi për Riadin është se Neom nuk është ambicia e vetme e shtrenjtë e Vizionit 2030. Lista totale e projekteve të planifikuara kishte arritur një vlerë prej trilionë dollarësh, ndërsa buxheti vjetor i shtetit është afër 300 miliardë dollarëve.
Mjaft me ski në shkretëtirë
Tërheqja nuk u kufizua vetëm në The Line. Në mars, Arabia Saudite anuloi dy kontrata të mëdha ndërtimi për Trojena-n, resortin futuristik malor prej 38 miliardë dollarësh që do të përfshinte resortin e parë të skive në ajër të hapur në Gjirin Persik.
Plani ishte jashtëzakonisht ambicioz: uji i desalinuar do të pompohej në male për të krijuar një liqen artificial 2 milje të gjatë dhe më pas do të përdorej për të bërë borë. Webuild i Italisë njoftoi se kontrata e saj prej 5 miliardë dollarësh për të ndërtuar digën masive të Trojena-s ishte anuluar dhe një kontratë për furnizimin me çelik ishte ndërprerë gjithashtu. Diga ishte tashmë rreth 30 përqind e përfunduar.
Zhvillimi lë pas struktura të mëdha metalike dhe betoni të papërfunduara në malet pranë kufirit jordanez. Kostoja e Trojena-s ishte dyfishuar tashmë në dy vjet, duke arritur në 38 miliardë dollarë, sipas dokumenteve të Neom.
Ishulli 4 miliardë dollarësh që u mbyll pas festës joshëse
Edhe më domethënës është rasti i Sindalah, resortit ishullor ultra-luksoz të Neom. Në tetor 2024, u mbajt një festë spektakolare hapjeje me të ftuar të famshëm, përfshirë Will Smith dhe Alicia Keys. Imazhi i përcjellë ishte se zona e parë e madhe turistike e Neom ishte bërë realitet.
Por sipas Wall Street Journal, përfundimi i nxituar i kishte lënë hotelet me probleme serioze strukturore që do të kërkonin qindra miliona dollarë për t’u riparuar.
Disa muaj më vonë, projekti, i cili kushtoi rreth 4 miliardë dollarë, u pezullua. Stafi i restorantit luksoz mbushi gota kristali Baccarat dhe karrige të shtrenjta për ruajtje, ndërsa, sipas një ish-punonjësi, më shumë se 20 kilogramë havjar beluga u hodhën në plehra.
Riadi tani po paguan për të ndaluar projektet
Ndryshimi i drejtimit tani ka ardhur me një kosto të madhe financiare në vetvete.
Arabia Saudite jo vetëm që duhet të menaxhojë më shumë se 50 miliardë dollarët që janë derdhur tashmë në Neom. Ajo gjithashtu duhet të paguajë kontraktorët dhe furnizuesit për punën e bërë tashmë, si dhe kompensimin për ndërprerjen e parakohshme të kontratave.
Kjo pamje është treguese e një presioni më të gjerë fiskal. Fondi i Investimeve Publike (PIF) në pronësi të shtetit, i cili ka asete prej rreth 1 trilion dollarësh dhe po financon pjesën më të madhe të Vizionit 2030, ka shkurtuar shpenzimet dhe punësimet në disa fusha dhe ka kërkuar kapital shtesë nga investitorët vendas.
Vetë qeveria saudite e ka bërë të qartë se nuk e konsideron dështim anulimin e projekteve që nuk janë më ekonomikisht të qëndrueshme. Ministri i Financave Mohammed al-Jadaan kishte deklaruar se nëse një projekt duhet të rregullohet, shtyhet ose edhe anulohet, qeveria do ta bëjë këtë “pa hezitim”.
Vizioni 2030 nuk është vetëm Neom
Tërheqja nga Neom nuk do të thotë që plani i përgjithshëm i diversifikimit ekonomik të Arabisë Saudite është braktisur.
Riadi me të vërtetë ka arritur ndryshime të rëndësishme. Shpenzimet për turizmin vendas dhe argëtimin janë rritur, kinematë dhe parqet tematike janë hapur në të gjithë vendin, dhe metroja e Riadit tani po operon me një nivel të lartë trafiku pasagjerësh. Miliona gra kanë hyrë në fuqinë punëtore, dhe sektori jo-naftës i ekonomisë tani përbën më shumë se gjysmën e PBB-së.
Në të njëjtën kohë, Arabia Saudite ka dy ngjarje specifike ndërkombëtare përpara që nuk ka gjasa të shtyhen: Expo 2030 dhe Kupa e Botës FIFA 2034. Vetëm infrastruktura përkatëse pritet të kushtojë dhjetëra miliarda dollarë.
Kjo do të thotë që problemi kryesor nuk është se Arabia Saudite ka ndaluar së investuari. Është se tani po i kërkohet të zgjedhë se cilën nga ambiciet e saj të mëdha mund ta financojë në të vërtetë.
Nga një simbol i së ardhmes në një monument të teprimit
Kur zbuloi Neom-in, Mohammed bin Salman donte të krijonte më shumë sesa thjesht një qytet të ri. Ai donte një simbol global të Arabisë së re Saudite: të përparuar teknologjikisht, gradualisht të pavarur nga të ardhurat nga nafta dhe të aftë të konkurronte me Dubain, Abu Dhabin dhe qendrat më të mëdha financiare në botë.
Realiteti ka rezultuar të jetë shumë më i thjeshtë për këmbësorë. Qyteti i planifikuar prej 170 kilometrash është zvogëluar në mënyrë dramatike, gërmimet e mëdha mbeten të zbrazëta, vendet e ndërtimit janë ngrirë dhe projektet miliarda dollarëshe po braktisen para se të përfundojnë.
Siç e përmbledh Wall Street Journal, vizioni futurist i Neom “u përplas me realitetin”, pas dhjetëra miliarda dollarësh investimesh dhe vitesh të tëra problemesh teknike dhe financiare në rritje.
Pyetja e madhe tani nuk është nëse Neom do të ndërtohet pikërisht siç ishte planifikuar – kjo mundësi në thelb ka kaluar. Është ajo që do të mbetet në fund të fundit nga ëndrra më ambicioze e ndërtimit e princit të kurorës dhe se sa nga dhjetëra miliardat e varrosura tashmë në shkretëtirë mund të shndërrohen në diçka ekonomikisht të qëndrueshme.
