Me shifrat aktuale të paraburgimit, Shqipëria nuk po u garanton qytetarëve të saj të drejtën për liri dhe siguri personale, ndërsa kjo situatë kërkon ndërhyrje të menjëhershme. Ky ishte mesazhi i qartë i disa prej emrave më të njohur të drejtësisë evropiane, të angazhuar nga qeveria shqiptare në procesin e konsultimeve për reformimin e politikës së paraburgimit, një problematikë që prej vitesh kritikohet edhe nga institucionet perëndimore.
Dy dokumente voluminoze, rreth 60 faqe gjithsej, të siguruara nga gazeta TemA janë përgatitur nga gjyqtari belg Theo Byl, zëvendësprokurori i Përgjithshëm i Gjykatës së Lartë të Italisë, Nicola Lettieri, si dhe gjyqtari portugez Filipe César Marques. Raportet u prezantuan në një tryezë të thirrur nga Ministria e Drejtësisë dhe apeli ishte i prerë: paraburgimi duhet të jetë masë e jashtëzakonshme dhe jo praktikë rutinë, me kufij ligjorë të përcaktuar pa ekuivok.
“Zgjidhja nuk është ndërtimi i burgjeve të reja. Mund të ndërtoni sa të doni burgje, por përgjigjja qëndron te politika penale dhe mënyra se si reagon një shtet ndaj këtyre çështjeve”, theksoi drejtori i Përgjithshëm i të Drejtave të Njeriut dhe Sundimit të Ligjit në Këshillin e Evropës, Gianluca Esposito, duke shtuar se gjykatat kanë barrën të argumentojnë qartë pse një person duhet të mbahet në paraburgim.
Një nga rekomandimet kryesore është kufizimi i veprave penale për të cilat mund të kërkohet masa e paraburgimit. Ekspertët propozojnë shtimin e tre paragrafëve në nenin 232 të Kodit të Procedurës Penale, ku përcaktohet se paraburgimi mund të urdhërohet vetëm për krime për të cilat parashikohet dënim maksimal jo më pak se pesë vjet burg.
Sipas Nicola Lettierit, aktualisht mungon një prag i qartë ligjor, çka lejon që paraburgimi të kërkohet dhe të miratohet pothuajse për çdo vepër penale, në kundërshtim me logjikën e vetë kodit. “Nuk është koherente që masat më pak ndëshkuese të kenë më shumë kushte sesa paraburgimi”, vëren ai.
Një tjetër ndryshim thelbësor i propozuar lidhet me nenin 228 të Kodit të Procedurës Penale: heqja e togfjalëshit “dyshim i arsyeshëm” dhe zëvendësimi i tij me formulimin “baza të arsyeshme për prova apo indicie”. Po ashtu, asnjë gjykatë nuk duhet të japë masën “arrest me burg” pa një arsyetim të plotë dhe të individualizuar se pse masat alternative nuk janë të mjaftueshme. Vendimet standarde apo “copy-paste” konsiderohen në kundërshtim me standardet e Gjykatës Evropiane të të Drejtave të Njeriut.
Ekspertët rekomandojnë gjithashtu uljen e afatit maksimal të paraburgimit, i cili aktualisht arrin deri në tre vjet. Për vepra më pak të rënda, paraburgimi mund të kufizohet në një vit, ndërsa për vepra të rënda në dy vjet. Theksi vihet te përdorimi më i gjerë i masave alternative, si monitorimi elektronik, garancia pasurore, arresti shtëpiak, detyrimi për paraqitje apo ndalimi i largimit nga vendi.
Në dokumente theksohet se barra e provës për vazhdimin e paraburgimit duhet t’u takojë autoriteteve dhe jo të pandehurit, ndërsa prokurori ka detyrimin ligjor të kërkojë edhe prova në favor të personit nën hetim. Po ashtu, rekomandohet përshpejtimi i hetimeve, të cilat në Shqipëri shpesh zvarriten pa afat, përmes rritjes së kapaciteteve institucionale në prokurori, gjyqësor dhe polici.
Mesazhi përfundimtar i ekspertëve evropianë është i qartë: zgjidhja nuk është ndërtimi i më shumë burgjeve, por ndryshimi i politikës penale dhe i një mentaliteti të trashëguar, që e ka shndërruar paraburgimin nga përjashtim në rregull.
