nga Artan Boriçi
Në tetor të vitit 1943 Shqipëria u shpall vend me “neutralitet të
mbikqyrur’’, ndërkohë që forcat gjermane mbushën vakumin që lanë
forcat italiane të kapitulluara në shtator 1943. Në vjeshtë të vitit
1944 forcat naziste pësuan humbje të konsiderueshme në trupa dhe
teknikë luftarake prej brigadave partizane. Që në maj forcat gjermane
nuk i quanin partizanët “terroristë’’ apo “banditë’’, pra i
trajtonin si formacione luftarake në luftë. Në këtë mënyrë, të
burgosurit e të dy palëve i nënshtroheshin Konventës së Gjenevës.
Në këtë sfond të përgjithshëm, në gusht të vitit 1944, me firmë të
Llesh Marashit, komandant i xhandarmërisë së qarkut Shkodër, dorëzohen
tek Gestapoja gjermane qindra të burgosur politikë për tu dërguar në
kampin nazist të Prishtinës.
Familja Bushati është familja më e madhe në Shqipëri. Një pjesë e saj,
familja e Xheladin Bej Bushatit, ishte lidhur me rezistencën
antifashiste. Djali i madh i Xheladinit, Seiti ishte ndër 200 anëtarët
e parë të Partisë Komuniste Shqiptare dhe kreu i Rinisë Komuniste në
Shkodër. Ai qendronte i fshehur, prandaj kapja e tij prej Kuesturës
fashiste dhe më vonë prej xhandarmërisë dhe Gestapos u tregua të ishte
mision i pamundur.
Në mesin e 140 të burgosurve politikë ishin Shyqyriu, djali i
Xheladinit dhe Xhemali, kushëri i tij i parë, të arrestuar nga
xhandarmëria e Shkodrës në bazën ku ndodhej teknika e Partisë
Komuniste. Ishte gjithashtu, Burhani, djali i Xhaladinit, 13 vjeç, i
arrestuar në shtëpi në prani të babait Xheladinit dhe së ëmës Havasë.
Myzejeni dhe Aliu, në moshën 6 dhe 4 vjeçare nuk arrestohen. Xheladini
dhe Havaja qendrojnë 24 orë në xhandarmëri dhe më pas lirohen, ndërsa
Shyqyriu dhe Burhani, Xhemali dhe kushëriri i tyre Abdulla Kastrati
dërgohen në kampin nazist të Prishtinës.
Kampi i Prishtinës ishte në mbyllje si rezultat i tërheqjes së
gjermanëve. Gjermanët vendosën të pushkatonin të burgosurit, vendim që
ishte në kundërshtim me Konventën e Gjenevës për të burgosurit e
luftës. Në Shkodër u hap fjala se të burgosurit e Prishtinës mund të
liroheshin me një sasi të caktuar floriri për çdo të burgosur. Prandaj
Xheladin Beu niset për Prishtinë për të liruar dy djemtë dhe nipat e
tij.
Siç tregon Burhani, kryetar i shoqatës së veteranëve të Luftës
Antifashiste Nacionalçlirimtare të Shkodrës, fjala “komm’’ do të
thoshte të dilje nga qelia dhe të mos ktheheshe më. Kështu ndodhi me
Shyqyriun dhe dy kushërinjtë e tij më 23 tetor 1944. Por ndërsa
Burhani po linte qelinë një kapter gjerman i afrohet dhe e shtyn duke
i bërtitur “weg-weg-weg’’ dhe Burhani ndryhet përsëri në qeli. Disa
ditë më vonë vjen urdhëri i lirimit. Një nazist kroat lexoi emrat e të
burgosurve që duhet të liroheshin: Shyqyriu, Burhani, Xhamali dhe
Abdullai. Xheladini pagoi në flori për lirimin e katër të burgosurve,
ndërkohë që vetëm Burhani ishte gjallë.
Pas lirimit Burhani kaloi një sëmundje të rëndë dhe mbaroi
universitetin për ekonomi. Ai u punësua në ndërmarrjen ushqimore në
Shkodër ku doli edhe në pension si shef plani.
Shyqyriu, Xhamali dhe Abdullai u shpallën dëshmorë të atdheut. Eshtrat
e tyre u vendosën në Shkodër shumë vite më vonë. Emri i tyrë është në
një pllakë mermeri në varrezat e dëshmorëve në Tiranë.
Llesh Marashi, pasi drejtoi luftën e armatosur të 23 janarit 1945
kundër partizanëve, kapet prej tyre dhe ekzekutohet me varje në
Shkodër në vitin 1946. Në vitin 2018 ai shpallet “Nderi i Qarkut
Shkodër”.
