Mbetjet e nëndetëses bërthamore sovjetike “Komsomolets”, e cila u fundos në vitin 1989 në brigjet norvegjeze, vazhdojnë të përbëjnë një kërcënim mjedisor afatgjatë. Një raport i publikuar në mars të vitit 2026 ka zbuluar se reaktori bërthamor i mjetit po degradohet, duke lëshuar periodikisht re të dukshme të materialit radioaktiv në mjedisin detar përmes një kanali ventilimi.
Ky zhvillim përkon me skadimin e afatit të materialeve izoluese të vendosura tri dekada më parë. Ndërhyrjet inxhinierike në det të thellë, të realizuara mes viteve 1995 dhe 1996 me qëllim izolimin e çarjeve të trupit të anijes dhe tubave të silurëve, ishin parashikuar të zgjasnin vetëm 30 vjet, afat i cili përmbushet plotësisht në korrik të këtij viti.
“Komsomolets është një bombë me sahat që tik-takon në fund të Detit Norvegjez. Dhe nëse nuk ndërmerret diçka për këtë, dhe nëse nuk ndërmerret shpejt, të gjithë jemi në rrezik”, kishte paralajmëruar që në vitin 1993 aktivisti rus i Greenpeace, Dimitri Litvinov.
Nga “arma e pamposhtur” te katastrofa teknike
“Komsomolets” konsiderohej si një arritje e lartë e teknologjisë ushtarake sovjetike për shkak të aftësisë unike për të lundruar dhe lëshuar raketa bërthamore nga një thellësi prej 1000 metrash, sa dyfishi i kapacitetit të nëndetëseve perëndimore. Megjithatë, më 7 prill 1989, një zjarr në bord shkaktoi fundosjen e saj rreth 1.6 kilometra në thellësi, duke shkaktuar vdekjen e 42 nga 69 anëtarët e ekuipazhit.
Gjatë përplasjes me fundin e detit, një shpërthim çau trupin prej titani të nëndetëses, duke sjellë ujin e kripur në kontakt të drejtpërdrejtë me armatimin bërthamor. Sipas dokumentacioneve të kohës, pjesë të strukturës u thërrmuan nga presioni “si qelqi”. Brenda rrënojave ndodhen aktualisht dy silurë me kokë bërthamore që mbajnë rreth 4 kilogramë plutonium toksik.
Rrjedhjet aktuale dhe impakti mjedisor
Sipas të dhënave të fundit nga Autoriteti Norvegjez i Rrezatimit dhe Sigurisë Bërthamore (DSA), rrjedhja e materialit radioaktiv nuk është konstante, por ndodh në formë shpërthimesh sporadike. Pavarësisht degradimit të reaktorit, ekspertët e këtij autoriteti vlerësojnë se situata e tanishme nuk paraqet rrezik të menjëhershëm.
“Lëshimet radioaktive nga reaktori kanë pasur pak ndikim në mjedisin detar përreth. Karburanti bërthamor është në kontakt të drejtpërdrejtë me ujin e detit dhe po përkeqësohet”, ka deklaruar Ingar Amundsen, drejtor në detyrë i Departamentit për Sigurinë dhe Mbrojtjen Ndërkombëtare Bërthamore të DSA-së.
Nga ana tjetër, shkencëtarët nënvizojnë se ky ekuilibër mund të ndryshojë në varësi të korrozionit të mjetit, niveleve të oksigjenit në ujin e detit dhe ndryshimit të rrymave detare, të cilat mund ta çojnë materialin radioaktiv në zinxhirin ushqimor përmes peshkut dhe gjallesave të fundit të detit.
Vështirësitë e ndërhyrjes dhe rreziku i pacaktuar
Për shkak të thellësisë së madhe prej afër 1,700 metrash ku ndodhen rrënojat, zbatimi i masave të reja zbutëse apo izoluese mbetet jashtëzakonisht i vështirë dhe aktualisht nuk ka asnjë plan konkret nga autoritetet për një ndërhyrje të dytë fizike.
Përfaqësuesit e Federatës së Shkencëtarëve Amerikanë insistojnë se mbyllja e parë e strukturës ishte një pranim zyrtar i rrezikut dhe kërkojnë angazhim të ri monitorues.
“Minimumi, duhet të kryhet një ekspeditë e re për të përcaktuar gjendjen aktuale. Me një gjysmë-jetë prej 24,000 vjetësh, plutoniumi i kokës luftarake do të mbetet një rrezik potencial për një kohë të pacaktuar sipas standardeve njerëzore”, ka deklaruar Hans Kristensen, drejtor i Projektit të Informacionit Bërthamor në këtë federatë.
